Uporedo sa u?eš?em u privrednim tokovima, u prvoj polovini XX vijeka sve je zapaženije u?eš?e Jevreja u društvenom i kulturnom životu grada na Vrbasu. U Banjoj Luci je u me?uratnom vremenu djelovalo, u sklopu Saveza Jevreja Kraljevine SHS, više zna?ajnih jevrejskih društava razli?itog karaktera i opredjelenja. Djelatnost jevrejskih društava u Banjoj Luci je bila i te kako razvijena, zahvaljuju?i upornom radu i zalaganju malobrojne jevrejske omladine i studentske inteligencije, koja je donosila mnoge napredne i uvijek aktuelne evropske ideje o budu?em rješenju jevrejskog pitanja i o cionizmu, ?ime je po zna?aju prevazilazila mnoga razvijenija jevrejska društva iz bliže i dalje okoline.[1] To vrijeme je bilo dosta osjetljivo na širem kulturnom planu, ako se ima u vidu pokušaj Španije na promociji hispanske kulture na ra?un tobože otkrivenog sefardskog pokoljenja koje svoje emocije izražava na španskom jeziku, zatim pokušaj intenzivnije antisemitske kampanje koja je nastala nakon raspada Dvojne monarhije i prinudila mase aškenaza da se rasprše po cijelom svijetu i, kona?no, ekspanzija naprednog sefardskog i cionisti?kog pokreta, koji je svojom težnjom za ujedinjenjem Jevreja privukao široke omladinske mase i studentsku intelegenciju da krenu ja?e i odlu?nije u borbu protiv nepravednog rješavanja jevrejskog pitanja. U Banjoj Luci je djelovalo više udruženja sa jevrejskim predznakom koja su odražavala generacijsko jedinstvo unutar zajednice i me?usobno povjerenje izme?u sefardske i aškenaske opštine, koje je ja?alo uporedo sa ja?anjem cionisti?kog pokreta.

Najstarije i najtrajnije jevrejsko udruženje u Banjoj Luci je bilo židovsko gra?ansko društvo Kadimah (hebr. naprijed), koje se brinulo o o?uvanju gra?anske ravnopravnosti Jevreja po pitanju socijalne demokratije i zaštite. Predsjednik udruženja polovinom 1922. g. bio je Aron A. Salom.

Najstarije jevrejsko humanitarno društvo u BiH La Benevolencija, osnovano 1892. godine, djelovalo je na cijeloj teritoriji BiH pa i u Banjoj Luci. Imalo je detaljno razra?ene programe sa krajnjim ciljem o?uvanja i razvoja jevrejske zajednice na prostorima Kraljevine SHS, što se i potvrdilo 1924. godine na proslavi tridesetogodišnjice osnutka, kada su se okupile sve ?lanice Saveza jevrejskih opština Jugoslavije i La benevolenciji odale vrhunsko priznanje za njen rad, ne samo na polju socijalne skrbi nego prvenstveno na polju školovanja i obrazovanja mladih i perspektivnih generacija koje su unijele dinamiku u razvoj mati?nih jevrejskih opština.

U Banjoj Luci je bilo zapaženo djelovanje jevrejskog društva Esperansa (Nada), osnovanog po?etkom 1925. godine, produžene ruke be?kog a kasnije i zagreba?kog istoimenog udruženja sefardskog pokreta. Svoje djelovanje je baziralo na prou?avanju istorije, književnosti i filozofije jevrejskog naroda, sa naro?itim osvrtom na izu?avanje jevrejsko-španskog jezika ladina, te istoriju sefardskih Jevreja. Velike zasluge za uspješan rad banjolu?ke Esperanse pripadaju be?kom studentu Braci Poljokanu, velikom jevrejskom nacionalnom radniku iz Banje Luke, koji je sav svoj rad, preko Esperanse i jevrejskih listova, be?kog Sefardskog svijeta, sarajevskog Jevrejskog života, a potom i Jevrejskog glasa, posvetio ujedinjenu jevrejskog naroda u svjetskim razmjerama. Zahvaljuju?i njegovoj angažovanosti, redakcija Jevrejskog života imala je svog dopisnog ?lana iz Banje Luke (Jakov Levi).

O socijalnom statusu ?lanova jevrejskih opština u Banjoj Luci je brinulo i davalo potporu Jevrejsko gospojinsko društvo Beruria, ?iji je višegodišnji predsjednik bila Erna Poljokan. Od tri omladinska jevrejska društava koja su djelovala u Banjoj Luci, na prvom mjestu treba spomenuti Ezru, koja je osnovana 1920. godine. Brojala je oko 40 ?lanova i imala vlastitu ?itaonicu u kojoj se vršila naobrazba i prou?avala jevrejska istorija sa posebnim osvrtom na mogu?nosti aktivnog djelovanja na poboljšanju položaja jevrejske omladine u svijetu. Pored ostalih, predsjednici ovog društva bili su Samuel Romano i David Sarafi?. Drugo po redu je Jevrejsko žensko omladinsko društvo Debora, a tre?e Srednjoškolsko cionisti?ko društvo B’ne Cion (hebr. sinovi Ciona), koje je imalo 22 aktivna ?lana, a obuhvatalo je sljede?e sekcije: literarnu, hazenu i fudbalsku. Njegovi predsjednici su bili B. Filenstajn i jevrejski nacionalni radnik Salomom (Emil) Sarafi?[2].

Kao odgovor na nadiru?i antisemitizam nakon raspada Dvojne monarhije, u BiH je u stalnom usponu bio cionisti?ki pokret, koji je djelovao preko lokalnih cionisti?kih organizacija. Jedna od njih je bila i banjolu?ka Wizo, cionisti?ka organizacija koja je djelovala u sklopu Me?unarodne cionisti?ke organizacije žena. U rukovodstvu organizacije aktivnim i pozitivnim stavom prema cionizmu isticao se predstavnik starije generacije Hadži Rafo Poljokan[3], a iz mla?e Rafo Levi, F. Hofman i Maks Vajs.

Od sportskih klubova u Banjoj Luci je djelovao fudbalski klub tradicionalnog naziva Makabi (hebr. ?eki?), koji je redovno odmjeravao snage sa lokalnim banjalu?kim i prijedorskim fudbalskim klubovima. Egzistirao je sve do 1930. godine.

Pionirsku ulogu u ženskom banjolu?kom kolektivnom sportu odigrale su ?lanice Makabija, ženskog sportskog kluba, koje su po?ele igrati hazenu i time bile prve Banjolu?anke koje su po?ele razvijati ekipnu sportsku igru. Ubrzo nakon osnivanja, jula 1922. godine, odigrale su prvu zvani?nu utakmicu protiv Ženskog sportskog kluba Makabi iz Tuzle i pobijedile. Svojim dobrim nastupom hazenašice Makabija su obezbijedile u?eš?e na tre?em sletu židovskih omladinskih udruženja Kraljevine SHS u Zagrebu.

Kada je rije? o šahu, Jevreji Stjepan Salomon i Isak Rozenberg su se isticali i dali svoj doprinos razvoju banjolu?kih šahovskih klubova.

Sva pomenuta udruženja su bila vezana za banjolu?ke jevrejske opštine, iz kojih se regrutovalo ?lanstvo, a ista su posredno djelovala u sklopu Saveza jevrejskih opština Kraljevine SHS. U radu jevrejskih opština i pomenutih organizacija uvijek se njegovala tradicija obilježavanja nacionalnih jevrejskih praznika, što se generacijski prenosilo s koljena na koljeno i budile davne uspomene i sje?anja na mile i drage potomke koji su, pod daleko težim uslovima, prenosili i njegovali tradiciju. Proslave istorijskih jevrejskih praznika su uvijek bile obilježene karakteristi?nim vjerskim obrednim radnjama i prigodnim molitvama, kako u opštinama tako i u krugu porodice, isti?u?i pri tome zna?aj vjerskog i nacionalnog kao jedinstvene cjeline koja je spasila jevrejski narod od potopa do modernog doba.

U radu Studentske organizacije Makabi isticao se Moric Levi[4].

Humanitarni rad je unutar zajednice bio jako zastupljen i strogo se vodilo ra?una o potpori siromašnima. Darodavci iz reda jevrejskog naroda odazivali su se baš na svaku humanitarnu akciju, daju?i veliku cedaku, ne gledaju?i na vjeru, boju kože i naciju. Posebno vrijedi istaknuti akciju u u korist Fondacije udovica i ratne vojne siro?adi, sprovedenu 1917. g. na široj regiji. Jevreji su po tom pitanju bili angažovani u gotovo svim dobrotvornim kampanjama, i na li?nom planu i kao aktivisti organizacije društva Crvenog krsta. Tako je 1939. g. dvoje Jevreja u okviru ove organizacije odlikovano: trgovac ?uro Kon zlatnom, a Erna Nahmias srebrnom medaljom.

Na polju umjetni?kog djelovanja me?unarodnu reputaciju kao muzi?ari stekle su dvije Banjalu?anke iz reda jevrejskog naroda: Adi Almosino (k?i Morica Almosina) i Rahela Poljokan, dok su se kao književni radnici isticali Zlatko Grinvald-Gorjan, Hans Bramer i Braco Poljokan. Na polju likovnog stvaralaštva istakao se slikar ekspresionista Salamon Papo, koji je akademsko obrazovanje stekao u Zagrebu.

Tokom 1923. jevrejski studenti su pokrenuli humoristi?ko-satiri?ni list La Trazera (na ladinu stražnjica), ?iji su tekstovi bili štampani i na ladinu i na srpskom jeziku. Njen glavni urednik bio je Maks Rozenrauh. La Trazera je odmah nakon izlaska prvog broja bila ukinuta zbog kritike aktuelne vlasti.

Zna?ajnije u?eš?e Jevreja u kulturnom i uopšte društvenom životu Banje Luke je više rezultat njihovog obrazovanja, agilnosti i kvaliteta, a manje kvantiteta. Prema državnoj statistici i popisu iz 1921. godine, u Bosni i Hercegovini je živjelo svega 12.028, a prema statistici Saveza rabina 1.370 Jevreja.

U banjolu?kom okrugu, prema državnoj statistici, na površini od 9.018 km2, 1910. godine je živio 421 Jevrejin. Za 1921. godinu postoje razli?iti podaci i njihov broj se kre?e u rasponu od spekulativnih 1.100 (što je malo vjerovatno) do 625 (što je mnogo prihvatljivije). U banjolu?kom srezu, na površini od 1.614 km2, živio je svega jedan Jevrejin, što zna?i da su Jevreji isklju?ivo živjeli u samom gradu. Iz rezultata popisa iz 1931. g. može da se zaklju?i da broj Jevreja stagnira, pa ?ak u izvjesnom mjeri i opada zbog navodnog iseljavanja jevrejskih porodica, prvenstveno u okolna mjesta (Sanski Most, Prijedor, Kotor Varoš, Gradiška), ali i prema ve?im centrima (Sarajevo, Zagreb i Beograd).

Nakon 1931. godine broj Jevreja u Banjoj Luci je u stalnom porastu[5], da bi pred sami Drugi svjetski rat njihova brojnost dostigla cifru od 450 do 480 ?lanova. Prethodno re?eno ne može biti kategori?na tvrdnja. Izvori ovih podataka 10-20%, pa i više, odstupaju od zvani?nih statisti?kih izvještaja, koji ne mogu biti prihva?eni kao apsolutno ta?ni jer su životna praksa i stanje na terenu vjerodostojniji pokazatelji. Ne treba zaboraviti jednu kobnu istinu, koju možemo posmatrati sa više strana i koja je ve? tada bila u mnogome aktuelna i prisutna. Nepobitna je ?injenica da se ve? tada dvije tre?ine Jevreja aškenaza nije izjašnjavalo kao Jevreji. Ova ?injenica, kroz emotivni strah od gubitka porodice i dobara, naro?ito je došla do izražaja u tadašnjoj atmosferi porasta i aktuelizacije profašisti?kog antisemitizma. Sve upu?uje na to da je spoznaja o asimilaciji mojsijevaca, koju su balkanski studenti donosili sa univerziteta u Be?u, Budimpešti i Pragu u naše krajeve, vrlo brzo postajala stvarnost. Asimilanti su vrlo rado primali drugu nacionalnost zbog navodnih loših sje?anja na ropstvo i geto. Po vjeri isklju?ivo u svojim ku?ama i sinagogama, a izvan njih mojsijevci a ne Jevreji. I stav nejevrejske sredine prema asimilantima je bio nepouzdan i po?esto je naginjao antisemitizmu, koji je u periodu od 1933. do 1940. godine doveo do masovnih iseljenja aškenskih Jevreja iz evropskih zemalja, prvenstveno Njema?ke, Austrije, Ma?arske i ?ehoslova?ke. Bila su to vremena velike nestabilnosti i nemira.


[1] U Bosni i Hercegovini je bilo preko 70 jevrejskih društava raznog djelovanja koja su dala potporu školovanju i obrazovanju omladine i socijalnu skrb siromašnim i brigu o starim licima.
[2] Salomon (Emil) Sarafi? ro?en je 6. marta 1910. u Banjoj Luci. Poti?e iz ?uvene banjolu?ke jevrejske porodice Sarafi? (Salom). Od rane mladosti aktivno u?estvuje u jevrejskom životu Banje Luke, kao predsjednik omladinske cionisti?ke organizacije u sklopu tadašnjeg Saveza jevrejske omladine Kraljevine SHS. Poslije mature odlazi u Zagreb, gdje aktivno u?estvuje u radu zagreba?kih jevrejskih društava „Židovsko akademsko potporno društvo“, „Makabi“ i „Esperansa“. Za vrijeme Drudog svjetskog rata bio je uklju?en u NOP.
[3] Hadži Rafo Poljokan, svjetski putnik, jedini je Jevrejin iz Bosne i Hercegovine koji je prisustvovao Prvom cionisti?kom kongresu u Bazelu 1879. g. Na ovaj daleki put Rafo se nije uputio da bi vidio Švajcarsku i Bazel, ve? ga je na to nagnalo njegovo srce, koje je bilo snažno privrženo rodoljubivim cionisti?kim idejama. Poslije boravka u Bazelu hadži Rafo Poljokan postaje redovan gost na svim ve?im cionisti?kim skupovima. Duh cionizma širio je i u krugu svoje porodice, tako da se na narednom skupu cionista u Hamburgu hadži Rafo pojavio sa svojom k?erkom. Do same smrti, 1930. godine, hadži Rafu nije napuštalo ushi?enje zbog pripadnosti cionisti?kom pokretu.
[4] Moric Levi je ro?en 1916. u Banjoj Luci u skromnoj deveto?lanoj gra?anskoj porodici u kojoj je bio jedno od devetoro djece (sedam sinova i dvije k?eri). Nakon završenih studija na Tehni?kom fakultetu u Zagrebu, priklju?io se Narodnooslobodila?kom pokretu u borbi protiv fašizma. Po oslobo?enju je bio višegodišnji ?lan Izvršnog odbora Jevrejske opštine Beograd i Saveza opština Jugoslavije, gdje je dao ogroman doprinos na sre?ivanju podataka o jevrejskim grobljima u Jugoslaviji.
[5] Nadolaze?i antisemitizam u Evropi doveo je do masovnog iseljavanja Jevreja aškenaza iz Njema?ke, Austrije, ?ehoslova?ke i Poljske. Izme?u dva svjetska rata u Jugoslaviju je stiglo 55.000 hiljada Jevreja, od kojih je ve?ina, njih oko 50.000 hiljada, u potrazi za spasom nastavila put.