Prema popisu stanovništva Kraljevine SHS iz 1921. na njenoj teritoriji je živjelo 64.159 Jevreja. Kada su se pred kraj Prvog svjetskog rata po?ele nazirati konture raspada i definitivni nestanak Monarhije, me?u Jevrejima, koji su do tada bili prili?no pasivni i apoliti?ni, dolazi mahom do bu?enja nacionalne svijesti koja je pokrenuta isklju?ivo intelektualnom snagom mla?ih generacija, kako sefarda tako i aškenaza, koji su svoje napredne ideje i težnje za ujedinjenjem Jevreja širom svijeta promovisali preko cionisti?kih organizacija i udruženja pri mati?nim jevrejskim opštinama. Njihov broj, u težnji da se ujedinjenje što prije postigne, u svim ve?im gradovima Evrope je brzo rastao. Cionisti?ki pokret, po mišljenju mnogih uglednih istori?ara, sa stanovništva emancipacije i prosperiteta u mnogome je doprinio pomirenju i približavanju stavova dviju etni?kih skupina Jevreja. Tako je bilo i u Banjoj Luci.

Nakon Prve konferencije Jevreja Kraljevine SHS 1919. g., ve? 1920. dolazi do Prvog osniva?kog kongresa i formiranja Saveza jevrejskih opština Kraljevine SHS, sa strogo odre?enim pravilima i sa sjedištem u Beogradu. Za predsjednika Saveza izabran je cionista iz Osijeka Hugo Špicer, a za predsjednika Izvršnog odbora dr Pops. Velike zasluge u tome imali su i ve? istaknuti i afirmisani vrhovni rabin dr Isak Alkalaj i vrlo aktivni nadrabin Ignjat Šlang.

Novonastala kraljevina je priznala ravnopravnost svim gra?anima, a time i Jevrejima, koju su oni imali od ranije, a jevrejstvo kao religija je dobilo isti tretman kao i ve?e i brojnije religijske zajednice. Vremenom je to doprinijelo da u?eš?e Jevreja u javnom i kulturnom životu BiH, a time i u samoj Banjoj Luci, kona?no krene uzlaznom putanjom.

Kad je u pitanju banjalu?ka privreda, gotovo da nije bilo privredne grane u kojoj Jevreji nisu bili zastupljeni. Pove?ani broj Jevreja u Banjoj Luci nakon formiranja Kraljevine SHS, zbog migracije aškenaskih porodica iz Evrope, unosi više dinamike i živosti, kako u jevrejsku zajednicu tako i u privredne tokove grada koji je bio u stalnom usponu.

Ulica fra Grge Marti?a (danas Srpska ulica). Lijevo je porodi?na ku?a Jovi?a, porušena nakon zemljotresa 1969. godine. Na desnoj strani ulice je dvospratna porodi?na ku?a trgovca Riste Bokonji?a, dogra?ena nakon izgradnje Banske uprave. U zgradi iza nje, odmah nakon Drugog svjetskog rata bila je smještena Narodna biblioteka, a zatim i ?uvena kafana „Zora“. Danas je na tom mjestu nova dvospratnica u ?ijem je prizemlju omiljeno sastajalište Banjalu?ana – „Snek bar“. Sljede?a u nizu je zgrada jevrejke Sarike Poljokan, a iza nje zgrada porodice Vlasi?-Kurtovi?, Župska katoli?ka crkva i Privatna pu?ka škola sestara sv. Vinka Paulskog. Snimak na?injen za vrijeme Drugog svjetskog rata. / Arhiv R . Srpske/

Prisustvo Jevreja u Banjoj Luci otvaralo je mogu?nost za modernizaciju poslovanja i brži prodor najnovijih svjetskih tehni?ko-tehnoloških dostignu?a[1], uz osnivanje banaka i agentura i razvoj modernog robno-nov?anog sektora.

Otvoren je veliki broj novih radnji, a stare su obnovljene i modernizovane. Me?u poznatijima su apoteka Roberta Bramera, urarsko-draguljarska radnja Morica Gottliba, moderne manufakture Haima i Erne Poljokan, zlatare Arona A. Saloma, komisione i agenturne radnje Morica Grinwalda i Aleksandra Kastla[2], gvož?arske robe A. Fišera, mješovite i kolonijalne robe Nojmana i Wajsa (Neumann & Weiss).

Otvoren je i niz novih radnji specijalizovanih za pružanje velikog broja zanatskih i trgova?kih usluga: (1) Cadik Alkalaj, agenturni obrt, (2) Kalma Altarac, saraf-mjenja? novca, (3) Salom Altarac, sin Kalme, urar, (4) Jakov Baruh, manufakturna konfekcija, (5) Isak Baruh, trgovina stranom robom, (6) Moric Hercog, špeceraj stakla i porcelana, (7) Bernarth Bruckner, zubar, (8) Robert Bramer, opti?ar, (9) Helena Sorger, praonica rublja, (10) Leopoldina Krebs i Johana Singer, modni šiva?i salon, (11) Haim Nahmias, tvornica drvenih lula i ?ešljeva, (12) Salomon Poljokan, komision zemaljskih proizvoda, (13) Isak Poljokan, trgovina mješovitom i pomodnom robom, (14) Leon Poljokan, manufakturni špecerajski obrt, (15) Hajnrih Singer, trgovina šiva?im strojevima, (16) Todoros Levi, opan?arska radnja, sarafski obrt i prodaja na veliko, (17) Laura Levi, manufakturna radnja, (18) Majer Levi, muška odijela, (19) Jakov Levi, tandlerski obrt, (20) dr Haim-Bukus Levi, prvi rentgen aparat u Banjoj Luci, (21) Moric Jelinek, špeceraj stakla, porcelana, lampi i lustera, (22) Julijus Šnicler i ?uro Kon, špeceraj i knjižnica, (23) Aron Salom, sajdžija i zlatar, a od 1926. g. trgovina sijalicama i elektro opremom, (24) Moric Gottlib, urar i draguljar, (25) Isak Lihtenštajn, trgovina muškim i ženskim odijelima i odjevnim predmetima, (26) David Nahmias, limar, (27) Julius Šnicler, trgovina galanterijskom robom, (28) Fišer, gvož?arski obrt, (29) Salomon Altarac, užarski obrt, (30) Samuela Levi, supruga Jakova, prodaja kože i kožnih predmeta, (31) Joakim Štajnlauf, trgovina sitnom pletenom robom, (32) Avram Altarac, preduze?e za instalaciju telefona i elektri?nih zvona, osnovano 1920. g., (33) Rozalija Štajnlauf, trgovina sitnom robom, (34) David Izrael, mesarski obrt, (35) Salomon Levi, limar, (36) Leon S. Levi, trgovina starim odijelima, (37) Mošo Levi, kupoprodaja stare robe, (38) Sara S. Levi, stara odijela, (39) Irena Levi, galanterijska radnja, (40) Salomon Sarafi?, mjenja?, (41) David, Jahmija i Jozef Sarafi?, tvornica papirnatih vre?ica, (42) Abraham Altarac, postolarski obrt, (43) Moric Gottlib, fotograf, (44) Samuel Nahmias, postolarski obrt, (45) Abraham Altarac, od 1908. g. obu?ar, (46) Helena Sorger, praonica rublja, (47) Jozef D. Nahmias, veletrgovina galanterijom, (48) Albert Giusto, muška odijela, (49) Jozef Šindler, kroja?.

Pobrojane trgova?ke i zanatske radnje u rukama banjolu?kih Jevreja samo su neke od prvobitno osnovanih ili obnovljenih u Banjoj Luci.[3]

Hotel „Palas“, ulaz i bašta. U pozadini se vidi zgrada najpoznatije banjalu?ke jevrejske porodice Isaka Salomona Poljokana i sinova.

Za razvoj modernog bankarskog sektora, dioni?arskih društava sa doma?im i inostranim kapitalom, te upravljanje finansijskim preduze?ima, u Banjoj Luci su zaslužni Jevreji. Me?u osniva?ima Prve banjolu?ke štedionice d.d., koja je po?ela sa radom 1894. g. je i aškenaski Jevrejin Robert Bramer, apotekar. Ve?ina osniva?a Bosanske banke (1927. g.) su Jevreji. U sastav ove banke ušla je Banka za trgovinu i obrt u Banjoj Luci, osnovana 1911. g. Me?u osniva?ima banke bili su i dvojica nauglednijih Jevreja tog vremena, Arnold Fišer i Salomon Poljokan, koji su bili i njeni prvi direktori. U Bosanskom akcionarskom društvu za iskoriš?avanje drveta u Banjoj Luci od devet ?lanova uprave tri su Jevrejina.

Akcionarski kapital 30 miliona dinara uložen je u eksploataciju bosanskih šuma sa koncesijom do 1942. godine. U Bosanskom akcionarskom društvu za iskoriš?avanje drveta i parnih pilana, sa sjedištem u Banjoj Luci, prisutni su i Jevreji. Društvo je osnovano pred Prvi svjetski rat 1914. godine, fuzijom tadašnjih industrijskih preduze?a „Vrbanja“ a.d. i „Gec“. Ono je imalo i sopstveni šumski kolosijek u dužini od 100 km. „Babi?“ Industrija drveta d.d. Banja Luka, sa udruženim jevrejskim kapitalom, osnovana je 1914. godine, a nastala iz firme Spasoja Babi?a.

Ku?a bogatog jevrejskog trgovca Giuseppe Vitta Saloma, desno Hotel Bosna.

Ima više faktora koji su uticali na to da Jevreji imaju mnogo uspjeha u svim privrednim djelatnostima. Predisponiraju?i faktor u svemu je njihova porodi?na povezanost i me?unarodna rasprostranjenost, polivalentnost zanimanja, naslje?e i uticaj judaizma na materijalno blagostanje. Porodi?na povezanost doprinosi grupisanju i koncentraciji kapitala i nepokretnosti na jednom mjestu. Njihovi potomci svojom me?usobnom susretljivoš?u pružaju trgova?ke i druge informacije, nastupaju kao žiranti po trgova?kim mjenicama i kreditima, koje dobijaju pod veoma povoljnim uslovima. Sama ?injenica da se neki Jevrejin toga doba bavi trgovinom na veliko i malo, obezbje?ivala mu je poslovne veze u svijetu. Znatan broj velikih svjetskih firmi na raznim kontinetima su jevrejske. Te okolnosti su pogodovale da jevrejske privrednike registruju, orijentišu i grupišu kao velike uvozno-izvozne kompanjone i bankare. Jevrejima se kroz viševjekovno bitisanje spre?avalo u gotovo svim državama da na?u posao i zanimanje koje im odgovara, što zna?i da nisu mogli da budu ono što su htjeli nego što su morali. Tako su mnoge godine i vijekovi od Jevreja stvorili uspješnu trgova?ku naciju u privrednom sistemu poslovanja, bankarstvu i diplomatiji. U duhu je jevrejske religije uvjerenje da pobožnost i materijalno blagostanje omogu?avaju puno bogatstvo duhovne kreativnosti koja vremenom osloba?a ?ovjeka. Postojala je jevrejska duhovna elita, ali je malo bila zastupljena u balkanskim okvirima. Ve?ina Jevreja bila je upu?ena na uske privredne tokove za koje je trebalo puno radnog elana i energije. To se odnosilo i na domicilni živalj. U našem narodu je bilo uvriježeno pogrešno mišljenje da samo omladina bez perspektive treba da ide u škole u?enika u privredi, što je dovelo do toga da su se zanati našli u situaciji pokore, jer samo siromašni i bez perspektive i mogu?nosti bolje zarade idu u tom pravcu. “Da?u ja tebe, sine, na zanat“ je postala prijetnja za one iz boljih ku?a koji nisu htjeli da u?e visoke škole. Danas se situacija, gledana kroz prizmu sadašnjeg nivoa socijalnog statusa društva i privrednog okruženja, drasti?no mijenja. Istini za volju, zanati i trgovina dolaze do punog izražaja, s tim što je radni elan omladine izgubljen u modernom vremenu i navikama. I me?u Jevrejima, kao i u svakoj drugoj naciji, u ve?ini su ljudi sa prosje?nim ambicijama i materijalnim statusom.

Stambeno-poslovna zgrada jevrejskog trgovca Isaka Salomona Poljokana, izgra?ena prije 1880. godine. U prizemlju i na galeriji nalazila se trgova?ka radnja mješovitom robom, a na spratu stambeni prostor. Zgrada je sanirana i adaptirana 1936. godine. U toku Drugog svjetskog rata porušen je prednji dio zgrade sa kupolom i Davidovom zvijezdom na vrhu. Poslije Drugog svjetskog rata u zgradi je bila smještena Robna ku?a „NA-MA“. Zgrada se nalazila se u glavnoj ulici, pored Hotela „Palas“ (danas parking prostor). Zgrada je porušena poslije zemljotresa 1969. godine. Lijevo je džamija Sijamija (Sehova džamija), porušena 1931. godine radi izgradnje Hotela „Palas“.


[1] Od prva tri telefona 1912 g. u Banjoj Luci, dva su bila u vlasništvu Jevreja, i to Isaka Poljokana i Morica Grinvalda.
[2] Kastlov ?ošak i danas je glavni gradski orijentir.
[3] Sva imena su izdvojena iz originalnih spiskova Privredne komore Banja Luka iz 1929. g., koje ?uva Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci.