Na Berlinskom kongresu 1878. godine, na prijedlog Engleske, velike sile dale su mandat Austro-Ugarskoj da može da izvrši aneksiju Bosne i Hercegovine Time je Bosna i Hercegovina postala zemlja dva gospodara, formalno je pripadala Turskoj, a fakti?ki Austro-Ugarskoj. Po nare?enju glavnokomanduju?eg generala Filipovi?a, 29. jula 1878. austro-ugarske trupe prešle su na bosansko-hercegova?ko tlo preko rijeke Save kod Bosanskog Šamca, Broda i Gradiške, preko Une kod Bosanske Kostajnice, a iz pravca Dalmacije kod Vrgorca i Imotskog. I pored otpora redovne otomanske vojske i lokalnih ustanika, 20. oktobra 1878. g., padom Velike Kladuše kao posljednjeg uporišta ustanika, uspješno je završena okupacija BiH.

Ulica kralja Alfonsa. Na lijevoj strani su (redom): prizemnica sa radnjom ?asovni?ara, draguljara i zlatara jevrejina Moritza Gottlieba, prizemnica jevrejina Moritza Herzoga, trgovca kolonijalnom robom, staklom i porcelanom, ku?a na sprat ?asovni?ara, zlatara i opti?ara jevrejina Arona Saloma, prizemnica Spiridona Ugrenovi?a sa knjižarom i štamparijom i ku?a apotekara Tome Mirkovi?a. Na desnoj strani su, redom: ku?e na sprat sa više lokala u prizemlju sestara Kneževi? i jevrejina Bernatha Brücknera i njegovih nasljednika Schnitzlera i Kohna, Pogled iz pravca Kastelovog ?oška. Fotografija vlasništvo Arhiva RS

Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878. g. predstavljala je istorijsku prekretnicu, koja je dovela do korjenitih promjena u privrednom, ekonomskom, politi?kom i kulturnom životu Bosne i Hercegovine. Stvaran je kapitalisti?ki poredak, koji nije imao dušu nego samo interes. Dolazi do brzog prodora inostranog kapitala, a BIH, kao bogata zemlja, postaje široko polje rada u kojem dotadašnja primitivna naturalna privreda biva djelimi?no izmijenjena i to isklju?ivo prema interesima izrazito agresivne privredne politike kapitalisti?ke eksploatacije. U ve?ini slu?ajeva radilo se o pukoj eksploataciji bogatih resursa BiH (drvo, rude) koji su u 80% slu?ajeva bez pravi?ne naknade bili izvoženi prema Austriji.

Po?etak industrijske proizvodnje u Banjoj Luci se nazirao pred okupaciju, ve? 1872, kada su u Trapistima, mjestu kraj Banje Luke, kalu?eri-trapisti podigli veliki mlin. Nedugo potom izgra?ene su pivovara (1876) i ciglana (1877), a narednih godina tvornica tekstila, velike parne pilane sa vlastitom šumskom uskotra?nom željezni?kom prugom na relaciji Banja Luka – Kotor Varoš – Maslovare. Ubrzo nakon toga puštene su u rad tvornica duvana i ljevaonica željeza „Jelšingrad“.

Godine 1895. u Banjoj Luci, gradu sa 10.000 stanovnika, uprkos nedostatku struje i kanalizacione mreže, po?ela je sa radom Velika realka, gimnazija koja je u kasnijem periodu iznjedrila izuzetno kvalitetan kadar.[1] Do 1908. g. banjalu?ku Veliku realku su poha?ali samo muškarci, a djevojkama i ženama mjesto je bilo u ku?i.

Na samoj periferiji grada, povezan prugom, bio je rudnik uglja Lauš sa kalorijskom elektri?nom centralom, da bi 1912. godine, zajedno sa podignutom hidrocentralom, davao svjetlo gradu donose?i duh daljnje modernizacije.

Putne komunikacije su vremenom postajale mnogo bolje, što je pružalo kvalitetniju mogu?nost transporta ljudi i roba a i bolju povezanost ne samo unutar BiH nego i sa Evropom. Ve? 1912. godine Austrija je po?ela sa trasiranjem željezni?ke pruge normalnog kolosijeka na relaciji Banja Luka -Jajce, ?ija je izgradnja kasnije prekinuta Prvim svjetskim ratom.

Uz sva privredna i trgova?ka kretanja, pove?ani obrt i velika ulaganja privatnog kapitala, dolazi do brzog razvoja grada koji je pra?en pove?anjem broja stanovnika i podizanjem novih objekata kulturnog i društvenog zna?aja. Tako je grad iz osnova mijenjao svoj izgled.



Banjalu?ka Velika realna gimnazija 1895. Objekti podignuti tokom vremena na istom mjestu:(1) Srpska ?itaonica 1898, (2) Hotel „Balkan“ 1905-30. (3) Banska uprava Vrbaske banovine

I dok su sefardski Jevreji borave?i u Engleskoj, Holandiji i drugim naprednim krajevima Evrope nakon egzodusa sa Pirinejskog poluostrva, kroz puna dva vijeka upornim radom i prosvje?ivanjem oboga?ivali kulturno naslje?e svojih predaka iz Španije, dotle su sefardi u Bosni pod Turcima bivali upu?eni jedni na druge, te time dobijali karakteristike jedne konzervirane zajednice u pogledu prosvjete, jezika i kulture. Tonuli su sve više u pasivu i kulturnu dekandenciju. Banjolu?ki Jevreji po tome nisu bili iznimka, tim prije što je njihov broj još uvijek bio neznatan. Tek nakon donošenja fermana sultana Abdul Medžida iz 1840, po kom se Jevrejima i hriš?anima daju gra?anska prava i pravo na izgradnju bogomolja i otvaranje konfesionalnih škola, prilike se mijenjaju. Emancipacija Jevreja u Bosni je u znatnom usponu od 1860, nakon osnivanja Alliance Izraelite Universelle, koja je djelovala i na Balkanu i budila sefardsku zajednicu iz sna. Do tada se vilajetska vlada u vezi sa obrazovanjem starala samo za muslimanski živalj, no stupanjem Topal Šerif Osman-paše na položaj vezira bosanskog 1861. godine, prosvjetne prilike se mijenjaju. Dolazi do osnivanja ruždija (srednjih škola), koje mogu poha?ati i Jevreji i hriš?ani. Godine 1861. otomanska vlada je donijela zakon o školstvu kojim je trebalo uvesti obaveznu javnu nastavu na cijeloj teritoriji Osmanlijskog carstava, ali taj zakon u Bosni i Hercegovini nikada nije zaživio.

Centar jevrejskog vjerskog života u Bosni po svemu je bilo Sarajevo, koje je vremenom, kroz djelovanje niza jevrejskih prosvjetnih i kulturno-umjetni?kih društava (La Lira, La Gloria, Matatija), a prije svega prosvjetno-kulturnog društva La Benevolencija[2], osnovanog 1894. godine, koje je djelovalo na cijeloj teritoriji Bosne i Hercegovine, te uz sarajevsku Talmud Toru, Ješivot i sedmi?ne jevrejske listove, u po?etku La Alboradu (Zora) a kasnije tradicionalno cionisti?ku Židovsku svijest i Jevrejski život, listove sefardskog pokreta koji su se 1928. godine stopili u Jevrejski glas, kroz duži vremenski period uspjelo da sa?uva jedinstvo sefardske jevrejske zajednice u Bosni i Hecegovini.

Veliki doprinos u daljnjem razvoju grada na Vrbasu u svim sferama društvenog i kulturnog života, iako u po?etku malbrojni, svojim obrazovanjem, upornim radom i zalaganjem su dali ?lanovi Jevrejske opštine Banja Luka. Do vremena austrougarske okupacije u Banjoj Luci su mahom bili zastupljeni Jevreji sefardi, porijeklom iz Španije i Portugala, sa svojim tradicionalnim jevrejsko-španskim (ladino) jezikom. Od sefardskih porodica, o kojima ?e se docnije detaljnije i mnogo više govoriti, a koje su obilježile i trajno ostale generacijski vezane za Banju Luku, i po kojima je u jevrejskim krugovima Banja Luka bila poznata, na prvom mjestu treba izdvojiti porodice Poljokan[3], Sarafi?, Baruh, Levi, Papo, Atijas, Altarac, Montias i Nahmias (doseljenici iz Srbije). Ova dva prva prezimena, kako se vidi, nisu po porijeklu ni izdaleka jevrejska, nego su nastala kao rezultat dugovjekovnog bitisanja Jevreja sefarda na ovim prostorima, na što upu?uju i ove bosansko-turske kovanice, koje aludiraju na ste?ene osobine pojedinaca ili na obrt kojim su se bavili. Tako su se Poljokani prvobitno zvali Levi, a prezime Poljokan (poluokan), prema kazivanju Lune Albahari, koja je živjela u Banjoj Luci od 1906. do 1916. godine, nastalo je tako što je otac Bohora, Rafe, Isaka-Ku?e, Dude i Salomona, kao mali u igri izgubio oko, pa su njegovi potomci postali Poljokani, dok je prezime Sarafi? nastalo zbog stvarne prirode posla kojim su se bavili ?lanovi porodice Salom, a to je bio mjenja?ki (poresko-blagajni?ki) posao sarafluk.

Dugo po dolasku na prostore Balkana maternji jezik kojim su komunicirali bio je jevrejsko-španski (ladino), dok su muški, obrazovaniji ?lanovi porodice, zbog prirode svakodnevnog posla, morali poznavati i dobro govoriti i domicilni jezik.

Sva pisana književnost bila je vjerskog sadržaja i svodila se na prevode, prerade i tuma?enja klasi?nih jevrejskih svetih knjiga. U meldarima (osnovnim jevrejskim školama) obrazovanje se svodilo na ?itanje i pisanje hebrejskog i stari vjeronauk, bez svjetovnih predmeta, što je u praksi još uvijek ?uvalo patrijarhalni orijentalni kult i na?in života. Specifi?na obilježja sefardskih Jevreja su se vremenom gasila i gubila. Jevrejsko-španski se dopunjavao velikim brojem pozajmljenica, ozna?enih kao „balkanski elementi“[4], koje su se koristile kao poštapalice (zamjene lokalnim rije?ima). Time je isti po fondu izvornih rije?i svakim danom postajao izgovorno siromašniji, a jezik pradomovine, hebrejski, bio je rezervisan i sveden na intelektualnu elitu i postepeno se udaljavao od siromašnih sefardskih masa koje su tražile svoj spas u sefardskom pokretu i nadolaze?em cionizmu. No ono specifi?no, što je ostalo za sva vremena, i zbog ?ega pisanje Samokovlije i Andri?a ima izuzetnu istorijsko-etnološku vrijednost, su religiozni obi?aji i obi?aji porodi?nog života, koje su oni ?uvali u svojim srcima i zadržali za sva vremena. Subota jeste jevrejski praznik, a petak dan priprema u svakoj jevrejskoj ku?i, koja se ?isti i sprema. Radnje se zatvaraju malo ranije i svaki cadik (vjernik), ulaze?i u ku?u, poljubi mezuzu[5], a zatim se ogr?e talitom[6] i plaštom i po?inje molitvu arvit[7], ako je radni dan, ili kiduš[8] ako je praznik. Katkada podiže o?i prema tavanici i jednako se sve više zaljuljava i zanosi molitvom, a glavu zabaci da može ravno pogledati gore, gdje boravi Bog i odakle gleda i raduje se kako Izrael, narod Božiji, slavi svoga Gospodara (Rafina avlija). Vrstu molitve odre?uje molitvenik. Nekada su to dijelovi Tore, Mišne ili Hagade, u zavisnosti od toga koji je praznik. Iako su istorijski gledano praznici prešli dug put, oni su svojim zna?enjem u srcima Hebreja bili nošeni njihovim duhom i na krilima generacija galuta preneseni kroz pustinje egipatskog ropstva, te egzodusom iz Španije i Portugalije došli ravno u naše krajeve i do naših dana. Otuda je jedna od osnovnih karakteristika sefarda vjera u Boga, koja je sve više ja?ala kao potreba nasušna. Pesah, Šavuot i Sukot ?ine trilogiju istorijskih hodo?asnih jevrejskih praznika, od izbavljenja iz Egipta, preko primanja Božijih zapovijedi do lutanja i generacijskog življenja u kolibama Roš ha-šana, dana sje?anja na stvaranje svijeta nakon potopa i Avramovu spremnost da žrtvuje svoga sina Isaka, ?ime zapo?inju dani pokajanja, Jamim noraim, koji završavaju sa Jom Kipur, kada se pe?ate sudbine ljudi. Svi su oni dio niza klju?nih jevrejskih praznika koji su ostali jedina veza sa postojbinom i sa?uvali nacionalne karakteristike. Dok se u deset Božijih zapovijedi subota obilježava kao dan Božijeg odmora nakon stvaranja svijeta, dotle je u praksi ona ?isto socijalna kategorija kojom siromašne mase odmaraju dušu i traže spas u neprestanim molitvama i vjeri u Boga. Socijalna pravda u jevrejstvu nije samo jedna od strana vjerskog života, nego predstavlja njegovu glavnu sadržinu. Što vjerska spoznaja dublje prodire i pravda je samim tim ve?a. Veliki duhovni i socijalni pokreti, kao šta je i bio sefardski pokret u Bosni, nisu se mogli desiti niti su se dešavali preko no?i, nego su se postepeno razvijali ka spoznaji istine o potrebi daljnjeg razvoja i prosvje?ivanja Jevreja, koji ne smiju težiti konzervativizmu. Najosetljivija ta?ka u svemu tome je bilo obrazovanje, u kome su pomaci bili mali zbog ?injenice da je ?esto dolazilo u sukob sa klasi?nim patrijarhalnim odgojem i nedostatkom materijalnih sredstava, što je ponekad u svemu tome bilo i presudno. Tu treba spomenuti još uvijek mali broj književnih sadržaja i ?asopisa koji su kružili Bosnom.

Tek aneksijom Bosne i Hercegovine i sa dolaskom kapitalisti?kog na?ina privre?ivanja, sve se više naziralo otvaranje sefardske zajednice prema vani i težnja modernizaciji koja je bila neminovna. Novi privredni tokovi i novi na?ini proizvodnje i trgovine su sporo dovodili do spoznaje, zbog zaostalosti sredine, da postoje?i fondovi znanja objektivno ne mogu zadovoljiti niti pratiti opšte razvojne potrebe i napredak svakog pojedinca. Slobodno se može re?i da je sav predstoje?i napredak jevrejske zajednice upravo vezan za oblast trgovine, zanatstva i forsiranog modernog industrijskog rada, koji je nakon austrougarske aneksije sve više dobijao na zna?aju. To je bila osnova za sticanje jevrejskog obrtnog kapitala, koji je vremenom omogu?io široku naobrazbu i daljnje školovanje talentovane jevrejske omladine u inostranstvu, koja je sve ?eš?e odlazila u Be?, tada intelektualni centar balkanskih sefarda. U Be?u osnivaju svoje akademsko udruženje „Esperansa“ ?iji su ?lanovi svojim u?enjem i književnim angažovanjem 1923. g. pokrenuli „El mundo sefardi“ (Sefardski svijet“), ?asopis za društveno-kulturni život i naobrazbu Jevreja, ugradivši u njega duh zajedništva modernog sefardskog pokreta, koji je bio osnovna poluga napretka i preporoda sefardske kulture na našem tlu. Stoga je 1878. godina prekretnica u životu Jevreja u Bosni i Hercegovini. Aneksijom ove do tada turske pokrajine od strane Austro-Ugarske, život Jevreja u Banjoj Luci krenuo je uzlaznom putanjom, što je omogu?ilo Jevrejskoj opštini snažniji ekonomski i kulturni razvoj i svaki drugi napredak, sa ciljem podizanja stepena opštedruštvenog života svakog ?lana, dostižu?i pri tom razinu na kojoj su se nalazile naprednije jevrejske opštine u daleko razvijenijim evropskim zemljama.

Glavna ulica. Pogled iz pravca Ferhadije prema Gradskom parku. Desno je kiraethana, muslimanska ?itaonica, izgra?ena oko 1894. godine prema projektu Kirila Ivekovi?a. Iza nje su ?epenci na ulazu u Bezistan (Pokriveni sokak) i reprezentativna dvospratnica trgovca Rafaela Dude Poljokana, zvana „Baumova palata“, koju je uzeo pod zakup trgovac kožom Baum. Lijevo je Hanište sa ku?ama (redom): veletrgovca Isidora Saloma Sarafica, trgovaca Gvozdara i Memica, trgovca Kabilja, agentura Dušana Puva?i?a (najuža zgrada u Banjaluci, široka svega dva metra), trgovca Gaje Tomi?a, gvož?ara Hamdije Afgana i kazandžije Jove Suboti?a. Posljednja u nizu je zgrada trgovca Fehima Zembe i sarafa (trgovac novcem i hartijama od vrijednosti) Todorisa Levija.

Za dolazak austrougarske vlasti vezan je i masovniji dolazak etni?ke skupine Jevreja aškenaza[9] u Banju Luku. Njihove prethodnice u prvi mah dolaze sa austrougarskim trupama, kao glavni snabdjeva?i austrijske vojske oružjem, municijom i hranom, što su radile i u toku Prvog svjetskog rata, potom u svojstvu agenata i trgova?kih putnika velikih trgova?kih ku?a i nešto više kao državni namještenici u administrativnim službama. Njihovo doseljavanje iz razli?itih krajeva Habzburške monarhije je trajalo decenijama poslije 1878. g. Najve?i dio njih dolazio je u Banju Luku[10] iz okolnih slovenskih pokrajina Hrvatske, Slavonije, Ma?arske, Slova?ke, ?eške, Galicije, Bukovine, Moravske i drugih krajeva Evrope. Klju?ni motivi koji su doveli do njihove migracije su prije svega ekonomske prirode, zbog ?injenice da je okupirana teritorija predstavljala sa ekonomskog stanovništva jedno tehni?ko- tehnološki nerazvijeno ali resursima (drvo, rude) izuzetno bogato podru?je, koje je davalo mogu?nosti dvostrukog izazova – bogatim pojedincima, kapitalistima, da se još više obogate, a siromašnima da u potrazi za boljim poslom na?u svoje skrovište.

Ipak, osnovni razlog koji je doveo do definitivne odluke o migraciji aškenaskih Jevreja je pojava nadiru?eg antisemitizma u dotadašnjim zemljama njihovog boravka. Još u prvoj deceniji XX vijeka Nijemci su u svojoj nadmenosti i uvjerenju da su nedodirljivi gledali na ostale narode dvojne monarhije sa prezirom, a pogotovo na aškenaske Jevreje. Razne takozvane “hriš?anske stranke“ su mnogo doprinijele da antisemitizam postane ružan san Monarhije. Aškenazi, iako su dolazili iz razli?itih zemalja i bili razli?itih prošlosti i zanimanja, a ujedinjavala ih je samo vjera (obred), ipak su se brže i bolje od sefarda sporazumijevali sa domicilnim stanovništvom i to prije svega zahvaljuju?i poznavanju nekog od slovenskih jezika. Tokom vremena, doseljeni aškenazi su broj?ano predstavljali gotovo tre?inu jevrejske populacije u Bosni i Hercegovini. Prema popisu iz 1895. godine, od ukupno 8.213 Jevreja u Bosni i Hercegovini na sefarde je otpadalo 5.729 lica (70%), a na aškenaze 2.484 lica (30%).[11] Taj odnos se ni docnije nije mijenjao. Za Banju Luku taj odnos je mogu?e vidjeti iz tabele koju dajemo, a na osnovu izvještaja o popisima izvršenim za vrijeme Austro-Ugarske[12]:

Godina 1879. 1885. 1895. 1.910
Broj Jevreja 187 327 336 421 (sefarda 222, aškenaza 199)

Iz tabele je jasno da je broj?ani porast jevrejske populacije znatan i od 1879. do 1895. pove?an je za 140 duša ili za oko 75%. Ova broj?ana “eksplozija’ je u neposrednoj vezi sa dolaskom aškenaskih Jevreja u Banju Luku sa prostora Dvojne monarhije. Nešto slabiji pomak u periodu 1885-1895. je rezultat odseljavanja jednog broja novoformiranih banjolu?kih porodica prema okolnim mjestima, kao šta su Prijedor, Sanski Most, Novi i Gradiška. Jevrejske porodice su i u okolnim mjestima manje ili više bile u nekoj rodbinskoj vezi sa onim iz Banje Luke. Takozvani austrugarski Jevreji osim svog maternjeg jidiša[13] govorili su i raznim drugim jezicima kao maternjim (njema?ki, ma?arski, ?eški i dr.). Osnovni jezik koji je sve doseljene aškenaze vezivao i me?usobno spajao je njema?ki, te su se stoga u okupiranoj zemlji kod popisa u ve?ini slu?ajeva nacionalno izjašnjavali kao Nijemci ili Ma?ari i u ve?ini slu?ajeva bili protagonisti društvenih, privrednih, kulturnih i politi?kih ideja okupatora i vršili izvjestan uticaj i na doma?e Španjole. Aškenazi su i vanjskim izgledom, svojom plavom i ri?om bojom, odudarali od crnomanjastih sefarda. U ve?ini slu?ajeva su bili i školovaniji elemenat (pismeniji i obrazovaniji), što je, uz poznavanje jezika okupatora, davalo ogromnu prednost ne samo u odnosu na ostalo stanovništvo, nego posebno u odnosu na doma?e Jevreje sefarde. To su razlozi koji su odmah u po?etku okupacije doveli do odre?ene podvojenosti i razli?itog stepena diferenciranja izme?u doma?ih sefarda i novopridošlih aškenaza. Korijeni te diferenciranosti su zaista duboki i bolni. Nastali su odmah nakon rušenja Drugog Hrama i perioda tre?eg raseljavanja pod rukom Rima 70. g., a posredno su vezani za život u zemlji prvobitnog raseljenja, gdje su, žive?i generacijama u dijaspori, postepeno primali razli?ite stepene kulturne pobu?enosti, od svjetlosti arapske Španije do mraka u srednjovjekovnoj Evropi.


Lijevo je velika ku?a porodice Salom-Sarafi?, a desno trgovina Jozefa Nahmiasa

Nakon egzodusa, neosporno je da su sefardi prilagodbom orijentalnom stilu življenja bili sa više ponosa, a aškenazi prilagodbom Zapadu sa više discipline i rada, što je vremenom kod jednih i drugih podrazumijevalo razli?ite stepene gubitka nacionalnog identiteta.

Nedugo poslije dolaska aškenazi su osnovali svoju opštinu u Banjoj Luci 1883, da bi ve? naredne 1884. g. Zemaljska vlada odobrila njen pravilnik (statut). Statut je u svim dotada formiranim aškenaskim opštinama u Bosni i Hercegovini bio je jednoobrazan, kako za Sarajevo, Visoko, Travnik i Bijeljinu, tako i za Banju Luku. Na osniva?koj skupštini su se svojom ulogom istakli apotekar Bramer (Brammer), rabin Hercler (Herzler) i poznate aškenaske porodice: Kastl (Castl), Fišer (Fisher), Brikner (Bruckner), Hercog (Herzog), Gotlib (Gottlieb), Šnicler (Schnitzler) i Grinvald (Grunwald), koje su se po svojoj profesionalnoj orijentaciji uklapale u postoje?e okvire njihovih zanimanja, ?iji je dijapazon bio dosta širok, sa prevagom visokoobrazovanih i visokopozicioniranih vladinih ?inovnika, finansijskih i bankarskih stru?njaka, advokata, mašinskih inžinjera, srednjoškolskih profesora, ljekara, zubara, apotekara i akušera, veterinara, mada, u cjelini gledano, taj broj nije bio velik.

Aškenazi su mnogo doprinijeli privrednom i društvenom razvoju Banje Luke tog vremena. Dopunjavali su specifi?na, insuficijentna i visokospecijalizovana zanimanja koja su gradu nedostajala.

Me?u pionire u pojedinim djelatnostima možemo da ubrojimo ljekarku Gizelu Kun-Januševski, akušerku Jeti Rozenrauh, advokate Jozefa Bajora i Jozefa Zaloscera. Prvi fabrikant bio je Moric Grinvald (proizvodnja soda vode), a Moric Gotlib, urar i draguljar, otvorio je 20. maja 1911. prvi moderni elektrobioskop u Banjoj Luci i time obogatio kulturni život grada. Nedugo zatim taj bioskop je prodao Ignacu Faulweteru, tako?e aškenaskom Jevrejinu.

Austro-Ugarska nakon aneksije nije pokušavala da razriješi nagomilanu socijalnu problematiku, koja je bila vidljiva na svakom koraku, unato? svim garancijama tobožnje pravne jednakosti svih gra?ana. Socijalne patnje i potrebe zbrinjavanja radi pravde i jednakosti i dalje su predstavljale nit kojom su bile obuhva?ene široke mase bez obzira vjeru, boju i nacionalnost. Sticajem ovakvih okolnosti novodošli aškenazi, doma?i sefardi i starosjedioci, bosanski Srbi, muslimani i Hrvati, našli su se u jednom te istom položaju socijalne nepravde, potla?eni i obespravljeni i upu?eni jedni na druge. Religiozni okviri su bili i ostali jedna brana zbog koje su u sredini naglašene socijalne problematike tog vremena ostajali nenaglašeni, prikriveni i u drugom planu. I dok se narod bunio, nezadovoljan svojim položajem i primanjima, i sve više prijetio sveopštim ustankom, okupator je, preduzimaju?i sve potrebne mjere, nastojao da ubrza privredni razvoj orijentalno u?male i u feudalne okvire zatvorene sredine. Iako je osnovni cilj poduzetih aktivnosti bila brža eksploatacija i brži prodor inostranog kapitala, sa osvajanjem novog tržišta dobara, kapitalizam je iz osnova morao da ruši feudalno-esnafske okvire, daju?i pri tom, u cilju bržeg razvoja, nova tehi?ko-tehnološka rješenja moderne mašinske proizvodnje, kao i nove privredno-trgova?ke tokove i na?ine poslovanja koji su isto tako, sa svoje strane, iz osnova mijenjali društvene okvire, teže?i napretku i boljitku. Cijenu ubrzanog razvoja i prelazak iz feudalnog poretka u kapitalisti?ki, sa promjenom kompletne društveno-politi?ke organizacije društva, platio je seljak, doma?in, zbog nedefinisanog i neriješenog agrarnog pitanja. Ove nepovoljnosti su stvarale veliko nezadovoljstvo u potla?enim masama, koje ?e nešto kasnije ubrzati slom Dvojne monarhije nakon Prvog svjetskog rata. Nova privredna i društvena kretanja unijela su više živosti u sefardsku zajednicu koja se preko aktivnih pojedinaca sve više priklju?ivala modernim tokovima življenja.

Trgovina je bila i ostala glavna privredna grana kojom se bave Jevreji. Oni su dali ogroman doprinos njenom bržem razvoju i usavršavanju. Broj?ano oja?ani, bili su zastupljeni u svim trgova?kim branšama u Banjoj Luci (manjih i srednjih trgovaca je bilo najviše). Vanjska trgovina je bila isklju?ivo u rukama sefardskih trgovaca, koji u odnosu na turski period (do1878) vrše drasti?ne promjene i preusmjeravaju trgova?ke puteve prema industrijski razvijenim privrednim centrima Dvojne monarhije (Be?, Budimpešta, Brno i Prag), stavljaju?i pri tom stare puteve trgovine sa primorskim gradovima u drugi plan. Trst je kao glavna izvozna luka Austro-Ugarske monarhije u me?unarodnoj trgovini dobio mnogo na zna?aju.

Kada je rije? o trgova?kim radnjama u Banjoj Luci tog vremena, može se slobodno re?i da su po opremljenosti i snabdjevenosti me?u najbolje spadale one koje su bile u vlasništvu Jevreja.[14] Prema popisu najprestižnijih i specijalizovanih trgova?kih radnji, izvršenom u Banjoj Luci 1915. g., stanje je izgledalo ovako: od ukupno pet izdvojenih trgovina mješovitom robom dvije su bile jevrejske, me?u sedam trgovina pomodnom robom uvrštene su tri jevrejske, a od deset trgovina kolonijalnom i špecerajskom robom ?etiri su bile vlasništvo Jevreja. Oni su svoje radnje otvarali u ku?ama ili zgradama u kojima su i stanovali, s tim što je prizemlje obi?no bilo rezervisano za trgovinu mješovitom robom ili zanatsku radionicu. Veliki broj radnji nalazio se u Gospodskoj, i sada najpoznatijoj banjolu?koj ulici. Prema prijašnjim popisima radnji ?ak 50% ih je bilo u rukama Jevreja.[15] Imali su i dodatne stambene zgrade sa poslovnim prostorom, locirane na periferiji grada.

Najuglednija trgovina pomodnom robom u Gospodskoj ulici u Banjoj Luci, osnovana daleke 1881. g., vlasništvo M. Šniclera i ?ure Kona (Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci)

Život jevrejske zajednice je bio u stalnom usponu. Ona se pod uticajem modernizacije sve više pretapala iz vjerske u nacionalnu, doživljavaju?i pri tome neku vrstu svenarodnog preporoda, sa stalnom težnjom da okupi rasute snage koje ?e, kao jezi?ak na vagi, napraviti prevagu u borbi za kvalitetno politi?ko rješenje jevrejskog pitanja, ne samo u Bosni i Hercegovini. Zahvaljuju?i progresivnim jevrejskim studentima, koji su svoje akademsko obrazovanje sticali u Be?u i koji su veoma rano bili suo?eni sa valom nadiru?eg antisemitizma u Austro-Ugarskoj, do prodora ideje cionizma[16] došlo je i u našim krajevima i to u momentu kad je bu?enje jevrejske nacionalne svijesti bilo najpotrebnije.

Talasi cionisti?kog pokreta Teodora Hercla su nakon Prvog kongresa cionista u Bazelu 1897. g. prosto zapljusnuli srca uvrije?ene i ponižene jevrejske omladine, koja je neposredno potom, nošena idejom ujedinjenja pod geslom „svi Jevreji u jednoj državi“, krenula sa osnivanjem udruženja jevrejskih cionista Balkana „Bar Giora“, koje je iznjedrilo generacije jevrejske omladine Evrope i time postala promotor velike ideje sveopšteg nacionalnog jedinstva. U centru te organizacije oko predsjednika Davida Albale su bili i njegovi saradnici Vita Kajon, A. Pinto, Aleksandar Liht, Zlatko Rozenberg, Rebe Singer i I. Aškenazi.[17]

Stari izgled Gospodske ulice. Lijevo je apoteka Roberta Bramera (Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci).

Me?u njima, svojim znanjem, svježim duhom i racionalnim sagledavanjem životnih problema i stvarnosti, isticao se i Braco Poljokan[18], koji je svoju mladost proveo u Banjoj Luci, akademsko zvanje stekao u Be?u i Parizu, svoje znanje i iskustvo ugradio u sefardski pokret, ideje prenosio kroz list Jevrejski život, a kasnije i Jevrejski glas u Sarajevu, ostvaraju?i pri tom lik jevrejskog nacionalnog radnika.

Jevrejski nacionalni duh, nošen masom jevrejske sirotinje, sve je više tražio rješenje jevrejskog pitanja preko internacionalnih cionisti?kih organizacija, koje su nakon Balfurove deklaracije 1917. g. i britanske podrške stvaranju jevrejske države u Palestini, u mnogome dobile na zna?aju. U želji da se odupru antisemitizmu, totalnoj asimilaciji i denacionalizaciji i raskinu okove prošlosti, Jevreji diljem svijeta daju podršku cionisti?kom pokretu, koji prerasta u svjetsku politi?ku organizaciju koja teži osnivanju jevrejske države. Ove ideje, u?enja i pokreti su izražavali interese, potrebe i raspoloženja jevrejske omladine u Bosni i Hercegovini, što je nešto kasnije vodilo osnivanju omladinskog cionisti?kog društva u Banjoj Luci, koje je radilo u okviru Saveza jevrejske omladine u BiH. Unato? velikom doprinosu privrednom i kulturnom razvoju Banje Luke, njihovo u?eš?e u politici je uvijek bilo upitno i marginalno. No Jevreji su uvijek imali lojalan odnos prema aktuelnoj vlasti i otvoren stav prema drugim vjerama, što je bilo uslovljeno njihovim specifi?nim položajem i malobrojnoš?u, zbog ?ega se nisu zna?ajnije politi?ki organizovali na nacionalno-konfesionalnoj osnovi.

Središte jevrejskog života uopšte su bile jevrejske opštine, kao samoupravne organizacione jedinice na teritoriji jednog grada ili šire. U jevrejskim opštinama su vo?ene mati?ne knjige, pinekasi, u koje je bilježen svaki važan doga?aj unutar opštine. Taj posao je spadao u dužnost rabina. U novim statutima, odobrenim od Zemaljske vlade, izri?ito je bilo naglašeno pravo državnog nadzora na radom opština, što nije bio slu?aj za vrijeme turske vladavine, koja se nije otvoreno miješala u te poslove. Statutom je bilo propisana obaveza vjernika da, u skladu sa li?nim primanjima, daju priloge za izdržavanje opštine i sinagoge, kao i da daju cedaku za socijalno ugrožene ?lanove.

Za izbor i smjenjivanje rabina i vjerou?itelja u jevrejskim školama bilo je potrebno odobrenje vlasti, koja je vrlo skromnim sredstvima subvencionirala jevrejske ustanove.

U Banjoj Luci su odvojeno djelovale sefardska, doma?a i aškenaska strana, zbog davno nazna?ene netrpeljivosti, koja se jednostavno može objasniti ?injenicom da su sefardi nakon egzodusa vijekovima živjeli na ovim prostorima i vezali se za bosansku zemlju i njene narode, istu osje?ali i u ve?oj mjeri doživljavali kao svoju, što kod aškenaza, s obzirom na njihovo porijeklo[19], nije bio slu?aj. Sefardi su, kao što smo ve? rekli, svoju opštinu pod nazivom Sefardska izrealitska bogoštovna opština osnovali u periodu izme?u 1848. i 1850. godine. Dok su Jevreji u Banjoj Luci bili u manjem broju, svoje molitve su kratko vrijeme držali u nekom iznajmljenom prostoru u gradu, da bi svoju prvu sinagogu, drvene konstrukcije, podigli na lijevoj obali rijeke Crkvene, na mjestu današnje gradske tržnice, 1870. godine, dakle još za vrijeme turskog perioda. Neposredno nakon upada austrougarskih trupa u ljeto 1878. godine spaljena je do temelja.

Izgradnju druge po redu sefardske bogomolje, sinagoge, li?no je vodio prvi rabin sefardske opštine Jozef Nahmias. Ista je podignuta krajem 1880. godine u Juki?evoj ulici, gotovo u samom centru grada. U sastavu sinagoge nalazio se i meldar (niža jevrejska škola), a u zgradi preko puta bio je opštinski prostor i stan za rabina.

Osim Nahmiasa, rabini sefardi bili su Jakov Elias, Menahem Romano i M. Atijas, a predsjednici Cadik Levi, S. Poljokan, Jakov Baruh i Isidor Papo.

Ulica Ivana Franje Juki?a. Lijevo, ozna?en brojem 1, stari sefardski hram, sagra?en 1880, a preko puta, ozna?ena brojem 2, zgrada u kojoj su tri decenije bile prostorije sefardske opštine (Muzej Republike Srpske. Snimljeno 1934. g.).

Za ovu sinagogu vezana je jedna zanimljivost koja se odnosi na položaj Aron (h)a kodeša (hebr. kov?eg), svetinje-ormara ili udubljenja u zidu u koje se ulažu svici Tore, koji prema tradiciji mora biti okrenut prema Jerusalimu, kod sefarda na južnoj a kod aškenaza na isto?noj strani. Prema pri?anju hadži Rafe Poljokana, gradnju hrama je tehni?ki bilo mogu?e dovršiti jedino tako da kov?eg bude okrenut prema istoku. Zatražen je savjet od Sarajevskog rabinata. Odgovor je glasio: „Besiman tov“ (hebr. sre?no) i kov?eg ostade na isto?noj strani.

Opštinski protokol, pinkas, po?eo se voditi tek od 1905. godine zahvaljuju?i tadašnjem predsjedniku Jevrejske opštine Salomonu A. Poljokanu. Prve zapisnike u Sefardskoj bogoštovnoj opštini vodio je dr I. Izrael. Hram je bio u funkciji gotovo do kraja 1936. godine, kada se pristupilo izgradnji novog, o ?emu ?e biti govora u posebnom poglavlju. Iako malobrojnija, aškenaska opština je bila mnogo bogatija i bolje opremljena i organizovana, a protokol je vo?en od osnivanja 1883. g. i odobrenja Statuta od strane vlasti. Do izgradnje opštinske zgrade i sinagoge aškenazi su, po svemu sude?i, kao molitveni i kancelarijski prostor koristili iznajmljenu ku?u u nekadašnjoj Ulici vojvode Putnika, u neposrednoj blizini današnje Elektrotehni?ke škole. Predsjednici su bili R. Bramer, A. Mitler i M. Hercog, a rabini M. Hercler, P. Keler[20], M. Frankfurter i Sigmund Kon.

Aškenaski hram nalazio se lijevo od današnje zgrade Crvenog krsta

Aškenazi su potom, u veoma kratkom periodu, izme?u 1900. i 1902. godine, podigli svoj hram izuzetne ljepote.

Obe banjolu?ke jevrejske opštine su imale organizovanu „Hevra kadiša“, službu koja se brinula oko vjerskog obreda prilikom sahranjivanja mrtvih. Jedino zajedni?ko vlasništvo ove dvije jevrejske opštine bilo je groblje u naselju Borik, veli?ine 2.820 m2, sa malom kapelom i ?esmom, formirano 1883. godine zahvaljuju?i angažovanju državnog ?inovnika Bernarda Nojbaha. Sa lijeve strane visokom zidanom ogradom grani?ilo je sa pravoslavnim grobljem, a sa desne strane je bio pašnjak veli?ine 2. 200 m2, u vlasništvu obiju opština, predvi?en kao rezervni prostor za groblje.

U zidom ogra?enom prostoru u redovima su bili spomenici od bijelog mermera (po petnaest u svakom redu), koji su nalikovali srednjovjekovnim ste?cima. Spomenici su vremenom dobili patinu. Groblje je trajalo sve do kraja 1976. g., koja je bila kobna za njegovu sudbinu, ali o tome kasnije.

Skica Sefardskog kulturnog centra u B. Luci 1937

Stari izgled Gospodske ulice. Lijevo je apoteka Roberta Bramera

Mnogobrojna porodica limara Salomona Moše i Rahele Levi. Na fotosu, desno, kle?i k?erka Rifka koja je živjela u Banjoj Luci do smrti 1986. Danas u Banjoj Luci živi nekoliko njenih potomaka

Lijevo od Hotela „Palas“  ku?a Salomona Haima , a desno Erne Poljokana

Gospodska ulica u Banjoj Luci. Lijevo su tri jevrejske radnje: ?asovni?arsko-draguljarska Morica Gottliba, otvorena 1902. g., trgovina mješovitom robom Morica Hercoga i zlatara Arona A. Saloma. Snimljeno 1920. g. (Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci).

Pogled na staro jevrejsko groblje, podignuto 1883. Snimljeno ljeta 1976.


[1] U banjolu?koj gimnaziji predavali su brojni profesori Jevreji (sefardi i aškenazi). Me?u njima su bili: Jakov Elias (?lan Prvog profesorskog zbora Velike realke), dr Kalmi Altarac, Mihael Atias, Karolina Gotlib, Berta Finci, Salamon Frankel, dr Pinkas Kler, dr Moric Frankfurter, David Kon, Ruta Levi, Rafael Štauber, Romano Menahem, Eleazar Levi, Avram Pinto, M. Štauber.

[2] „La Benevolencija“ je pokrenula incijativu za izradu hebrejskog rje?nika i gramatike i osnivanje teološkog seminara, a svojom skrbi školovala generacije.

[3] Umješnost u trgovini svrstavala je Poljokane u prve trgovce Banje Luke.

[4] Balkanski elemenat jer predstavlja mješavinu turskih, arapskih i gr?kih rije?i i rije?i balkanskih naroda, što je kasnije stvorilo podvrste jevrejsko-španskog jezika.

[5] Kutijica sa svetim zapisima koja se postavlja na desni dovratak.

[6] Rabinski šal

[7] Ve?ernja molitva pojedinca

[8] Prazni?na molitva

[9] Potomci Jevreja koji su krenuli na zapad, a zatim prema isto?noj Evropi, aškenaz (hebr. Nijemac) za Jevreje u Njema?koj, a od XVI vijeka za Jevreje u sjevernoj, srednjoj i isto?noj Evropi.

[10] Pojedina?nih aškenaskih porodica, apsorbovanih od strane sefarda, bilo je u Banjoj Luci i prije 1878. g.

[11] A. Pinto, Jevreji Sarajeva i BiH, Sarajevo 1987.

[12] Statisti?ki odsjek Zemaljske vlade Sarajevo, Popis žitelja u BiH 1910, Sarajevo 1912.

[13] Jidiš, govorni jezik aškenaza, mješavina starohebrejskog i germanskog sa slovenskim jezicima

[14] U Staroj ?aršiji na glasu su bile robna ku?a Isaka Poljokana i sinova, robna ku?a Dude Poljokana kod Bezistana i Baumova kožarska radnja. Poljokani su robu nabavljali od velikih talijanskih, austrijskih, francuskih i carigradskih trgova?kih firmi, nastoje?i da svoje radnje urede po evropskim mjerilima.

[15] Radnje u Gospodskoj ulici imali su Bramer (apoteka), J. Moric (porculan), Gotlib (zlatara), M. Salom (sajdžijska i opti?arska), Šnicler i Kon (robna ku?a), Salom (sajdžijska radnja i draguljarnica), Altarac (galanterijska), Kaf (prodavnica obu?e, Fišer (gvož?arska), B. Levi (tekstilna), Pesah (kroja?ka), Alkalaj (prodavnica igra?aka), Mocnaj (pekara), Aron Salom (sajdžijska i draguljarnica) i Moric Hercog Moris (kolonijalna).

Na Titovom drumu, izme?u ulica Moše Pijade i Ive Lole Ribara, radnje su držali Vajkert (prodavnica satova), Teodor Vajs i sinovi (prodavnica kolonijalne robe), Todoros Levi (trgovina i mjenja?nica), David Izrael (trgovina) i Solomon Haima Poljokan (trgovina mješovitom i pomodnom robom).

Izme?u Bezistana i Ferhadije radnje su držali: Kabiljo (trgovac), Salom Sarafi? (mjenja?nica), Žak Sarafi? (ambulanta) i Jaho Nahmias (agenturna i trgova?ka radnja).

[16] Cionizam je nacionalni pokret Jevreja za bu?enje osje?aja nacionalne pripadnosti i identiteta Jevreja širom svijeta, uz isticanje potrebe stvaranja jevrejske države.

[17] P. Albala, Dr D. Albala kao jevrejski nacionalni radnik, Jevrejski almanah 57/58, Beograd 1958.

[18] Braco Poljokan poti?e iz stare banjolu?ke trgova?ke jevrejske porodice, koja se svojom sposobnoš?u izdigla iznad trgovine tog doba. Odmah nakon završene gimnazije u Banjoj Luci zaputio se na studije u Grac, Be? i Pariz, gdje se priklju?io cionisti?kom pokretu, a u Sarajevu je bio nosilac naprednog sefardskog pokreta, koji je radio na okupljanju sefarda cijelog svijeta.

[19] Aškenazi, etni?ka skupina sjevernoevropskih, srednjoevropskih i isto?nooevropskih (njema?kih, poljskih, ruskih) Jevreja

[20] Rabin Pinkas Keler je u Banjoj Luci organizovao kurseve hebrejskog. Godine 1925. odselio je u ?ešku i u Tren?inu imenovan za nadrabina.