Protjerivanje aškenaskih Jevreja iz srednje i isto?ne Evrope, egzodus sefarda sa Pirinejskog poluostrva zbog navodnog neprihvatanja hriš?anstva i pojava Otomanske imperije na Balkanu klju?ni su istorijski momenti za prekretnicu u razvoju jevrejstva i judaizma na Balkanskom poluotoku. Blagonaklonost turskih sultana prema Jevrejima postoja je mnogo prije stupanja turskih trupa na evropsko tlo, zbog njihove naobrazbe i poznavanja zanata i trgovine a i mnogo ve?eg povjerenja i koje su Turci pokazivali prema njima u odnosu na hriš?anske podanike, tim prije što je sukob sa Evropom bio na pomolu. Istovremeno, Porta do 1552, nakon osvajanja Balkana, osvaja i cijelo Podunavlje, što ima pozitivan u?inak na širenju me?unarodne trgovine. Stvaranje jedinstvenog balkanskog tržišta se vremenski podudara sa visokom koncentracijom Jevreja u Gr?koj i Turskoj, što donosi svježu krv na planu kuture i prosvetiteljstva (Solun i Carigrad).

Karta B. Luke  na prelazu 18 i 19 vijeka

„Jevreji koji žive u Turskoj govore ?etiri do pet jezika, a ima više njih koji govore i deset, pa i dvanaest. Oni koji su došli iz Španije, Ugarske i ?eške nau?ili su svoju djecu jeziku tih zemalja, a zatim su njihova djeca nau?ila jezik naroda na kojem moraju da razgovaraju: gr?ki, turski, arapski, latinski, njema?ki, slovenski, jevrejski i talijanski“, pisao je Pjer Belon, koji je boravio na Levantu sredinom XVI v.[1] Unato? konstantnim ratnim previranjima izme?u Levanta s jedne, te Španije, Italije, Mleta?ke republike i Austro-Ugarske s druge strane, otvaranje Podunavlja i Balkana na planu me?unarodne trgovine preko luka Italije i Dalmacije, zbog nepostojanja strogo definisanih carinskih granica bilo je u stalnom usponu. Dubrova?ki trgovci na prelazu iz XVI u XVII vijek polako prepuštaju primat jevrejskim trgovcima iz Levanta, koji name?u jaku konkurenciju zahvaljuju?i postoje?im poslovnim vezama Jevreja koji su živjeli s obe strane trgova?kog polja. Ta situacija je još više pogoršana po Dubrovnik nakon sukoba Mleta?ke republike i Španije, kada ve?ina levantskih trgovaca upu?uje robu preko splitske luke, koja narednih godina, otvaranjem pristaništa i lazareta sa magacinskim prostorom, dobija sve više na zna?aju. Velike zasluge u tome pripadaju levantskom maranu, trgovcu, Jevrejinu Danijelu Rodriguezu, koga za uzvrat mleta?ki dužd Alojzije Mocenigo 1573. dekretom imenuje za konzula židovskog naroda u Splitu.[2] Njegove zasluge su se odnosile na uspostavu primirja izme?u Turske i Mletaka u cilju poboljšanja trgovine. Zahvaljuju?i svojoj sposobnosti, on uspijeva da pridobije za židovske trgovce i zanatlije mogu?nost posjedovanja nekretnina, slobode kretanja i poslovanja duž splitskog zale?a, što nedvojbeno ukazuje na izrazitu demokrati?nost i vjersku toleranciju Venecije koja je u to vrijeme bila nezamisliva za Evropu. Venecija je u korist svog trgova?kog benefita prakti?no kolonizirala Jevreje. Djelo Rodriga kao diplomatskog posrednika u potpunosti nastavlja kasnije Jevrejin Josef Penzo, koji je u ono vrijeme, ne samo za banjolu?ke jevrejske trgovce, odigrao ogromnu ulogu u razvoju trgovine izme?u Banje Luke, Splita i Dubrovnika kao tranzita prema Veneciji i Evropi. Opravdanost ovih tvrdnji i spominjanje imena splitskih Jevreja sa širokom slobodom kretanja u neposrednoj blizini Bosanskog pašaluka, ogleda se u tome što je Bosanska Krajina još od druge polovine XIV vijeka bila prostrano podru?je od Splita do Livna i Mileševa, sa otvorenom putnom komunikacijom izme?u Solina i Bosanskog pašaluka, koja je uspostavljena još 1580. g. O ja?ini i složenosti trgova?kih veza Bosne toga vre- mena govori jedan spisak gra?ana rudarskog mjesta Srebrenice, iz Arhiva grada Dubrovnika iz XV v., koji, uz spominjanje izvjesnog Jevrejina Rajka de Isaka, upu?uje na to da su Jevreji ve? tada bili rasprostranjeni u Bosni kao predstavnici velikih dubrova?kih trgova?kih ku?a u gotovo svim ve?im rudarskim mjestima Bosanskog sandžaka.

Hahambaša – nadrabin u BiH 18. vijek

Analogno ovome je otkri?e jevrejskog nadgrobnog spomenika iz XVII vijeka u blizini Banjalu?kog sandžaka, ta?nije u Derventskom okrugu (Plehan) i ste?ka iz Velikog Prnjavora, koji upu?uje na to da se radi o mleta?kom Jevrejinu trgovcu.[3] Sve su ove tvrdnje o prisustvu jednog broja Jevreja trgovaca u i oko Banje Luke krajem XVI vijeka zasnovane na mnogim ?injenicama koje nalaze svoje indikativno uporište u istorijskim arhivama gradova Dubrovnika i Splita. Koriste?i arhivsku gra?u grada Dubrovnika za prikaz privrednih prilika u Banjoj Luci tokom XVI vijeka, Bogumil Hrabak je napisao: „Pojedina?no bilo je u Banjoj Luci od 80-tih godina XVI vijeka stalno naseljenih Jevreja trgovaca, a vjerovatno i ljekara. Ipak Jevreji nisu toliko karakteristi?ni za banjalu?ku ?aršiju koliko za sarajevsku“.[4] Bogumil Hrabak nadalje spominje imena dvojice jevrejskih trgovaca iz Banje Luke, nekog Jusufa (najverovatnije Jozefa) i Baruha. Ovo se podudara sa naglim privrednim razvojem grada na Vrbasu u drugoj polovini XVI vijeka, odmah nakon premještanja sjedišta Bosanskog sandžaka u Banju Luku u doba vladavine Ferhad-paše Sokolovi?a, koji 1579. godine podiže ?uvenu banjalu?ku džamiju Ferhadiju. Pisanih dokumenata o prisustvu ve?eg broja Jevreja u Banjoj Luci na prelazu iz XVI u XVII vijek nema, ali o po?etnom prisustvu manjeg broja Jevreja trgovaca, kao što vidimo, ima. Pošto je veletrgovina Splita tog vremena bila ve?inom u rukama Mle?ana i Turaka, ?ije su teritorije dopirale do splitskog zale?a, splitski Jevreji u po?etku preuzimaju ulogu sitnih trgovaca posrednika i podanika sa obje strane. Splitski knez Giacomo Michiel se bezuspješno žalio Mle?anima kako splitskih Jevreja ima posvuda i da ve?inom ne žive u getu zbog svojih trgova?kih veza sa unutrašnjoš?u i da naprosto nikako ne doprinose razvoju trgovine splitske skele, nego ?ak vrše ulogu turskih uhoda jer se mogu nesmetano kretati i baviti se trgovinom u njihovom sandžaku. Od trideset židovskih porodica koje su u XVI vijeku živjele u Splitu, ve?ina je zbog nemogu?nosti bavljenja velikom tranzitnom trgovinom držala male trgova?ke radnje u gradu, nabavljaju?i robu od Židova veletrgovaca sa Istoka i Zapada, koju bi kasnije prodavali trgovcima i goni?ima karavana. Vid Morpurgo[5] je sakupio stotine dokumenata tog vremena koji govore o klju?noj ulozi Židova i Danijela Rodriga za razvoj pristaništa i lazareta u Splitu, a koji nesumnjivo upu?uju na to da je upravo razvoj žive trgovine u Splitu i oko njega i dalje prema unutrašnjosti, bio jedan od klju?nih momenata za prvobitni dolazak Jevreja u Banju Luku.

Hrabak navodi da su neki Jevreji krajem XVI vijeka došli u Banju Luku iz Splita i da je jedan Jevrejin ljekar u pomenutom periodu upu?en iz Dubrovnika i da je u gradu na Vrbasu okon?ao svoj život. I. Pederin u jednom svom radu navodi da je „generalni providur Dalmacije Francesco Zen 1633. godine poslao svog poklisara Jozefa Pensu bosanskom paši u Banju Luku radi uspostave širih trgova?kih veza sa splitskom lukom i lazaretom i eventualnim otvaranjem namjenskog predstavništva u Banjoj Luci. Sam Jozef Penso, jevrejski trgovac iz Splita, bio je 1630. glavni savjetnik mleta?kih guvernera Dalmacije i klju?ni ?ovjek za organizaciju tranzitne trgovine sa Bosnom i bosanskim trgovcima, prvenstveno Jevrejima, na koje je svim silama uticao i tražio da se služe samo splitskom lukom.[6] Bila je to gotovo mrtva trka za svaki karavan izme?u Dubrovnika i Splita, potom i turske Makarske, kao luke koja se name?e u jevrejskom monopolu tranzitne trgovine žitom, te iz Bosne, gdje su Mle?ani preko Jozefa Pensa i njegovog pritiska na jevrejske trgovce na sve na?ine nastojali da održe nivo trgovine preko Splita i splitske skele.

Pijaca Govedarnica u Banja Luci po?etkom 19. vjeka

Uticaj sarajevskih Jevreja trgovaca, koji su podržavali trgova?ke veze sa lu?kim gradovima na obali Jadranskog mora, bio je ogroman i primorao je Pensa da putuje i za Sarajevo. Svi ovi navodi iz dokumenata arhiva u Banjoj Luci, Splitu i Dubrovniku pružaju jako dobar uvid u organizaciju tranzitne trgovine i složene trgova?ke mreže rasprostranjene duž puteva i raskrsnica izme?u Soluna, Carigrada, Sarajeva, Banje Luke, Splita i Venecije i gradova sjeverne Evrope. Interesantno je u vezi s tim napomenuti da kod mnogih istori?ara postoje podijeljena mišljenja o dolasku, boravku i pravcu kretanja sefardskih Jevreja u unutrašnjosti Bosne nakon egzodusa sa Pirinejskog poluostrva. ?ini nam se da, što se ti?e dolaska Jevreja u Banju Luku, obe teorije mogu biti prihva?ene, s tim što je dolazak Jevreja u Banju Luku u manjem broju na prelazu XVI u XVII v. vezan za razvoj trgovine preko Splita i Dubrovnika, a ve?i broj je vezan za slabljenje lu?ke trgovine zbog pada Venecije 1797. g., što po?etkom XIX v. dovodi do ve?eg iseljavanja Jevreja iz dalmatinskih gradova prema unutrašnjosti Bosne i Hrvatske. Masovniji dolazak sefardskih Jevreja u Banju Luku po?etkom XIX vijeka iz pravca Sarajeva, Skoplja i Bitolja je vezan za postemancipacioni period Jevreja u Bosni nakon donošenja fermana sultana Abdul Medžida 1840. godine, kojim su priznata gra?anska prava i Jevrejima i hriš?anima, uz mogu?nost podizanja vjerskih objekata, sinagoga i crkava, te otvaranje osnovnih i srednjih škola na postoje?im jezicima.

Masovniji dolazak aškenaskih Jevreja u Banju Luku je vezan za sve drakonske zakone cara Josifa II uz ograni?enje naseljavanja i boravka Jevreja na zemlji pod vlaš?u Austro-Ugarske i aneksiju Bosne i Hercegovine u drugoj polovini XIX vijeka. Zbog svog izuzetnog geostrateškog zna?aja unutar trome?e izme?u mleta?ke Dalmacije, Ugarske, Posavine i Bosanskog sandžaka, Banja Luka je sve više bila izložena stalnim pritiscima i sukobima suprotstavljenih strana. Jedini mogu?i prodor turske vojske preko Like i Korduna u austrijsku Krajinu i dalje u Evropu je vrbaski pojas. U stalni vojni sastav obe vojne krajine ulazilo je doma?e stanovništvo. Upravo ta istorijska ?injenica, zbog velikog broja gradina i utvrda oko prilaza gradu na Vrbasu, izdvaja Banju Luku kao jedno od najja?ih uporišta turske vojske, od velikog strateškog zna?aja za Portu, sa napomenom da je ve? 1573. godine, u doba vladavine Ferhad-paše Sokolovi?a, centar Bosanskog pašaluka iz Travnika premješten u grad na Vrbasu.

Upravo te godine po?inje nagli razvoj banjolu?ke ?aršije, pra?en razvojem zanatstva i trgovine, porastom broja stanovnika i urbanom izgradnjom. Prema utvr?enim podacima, razvoj grada po?inje u Gornjem šeheru, najstarijem turskom naselju, gdje se nalaze ljekovita topla sumporna vrela i izvorišta vode kraj Vrbasa, koja su poznata od doba Rima i kao takva koriš?ena u ljekovite svrhe. Daljnji razvoj banjolu?ke ?aršije prema Donjem šeheru se prvobitno odvija sa desne strane Vrbasa, da bi tek u drugoj polovini XVI vijeka po?eo i sa lijeve strane, a naro?ito u doba Ferhad-paše Sokolovi?a[7], koji je 1579. podigao izrazito lijepu, u svijetu pominjanu džamiju Ferhadiju.

Prema istorijskom predanju džamiju je podigao od novca u vrijednosti od 30.000 dukata, koje je dobio kao otkupninu za sina austrijskog generala Eberharda Auerspergera, koga je zarobio u bici kod Siska. Za njegovo ime je vezano podizanje banjalu?kog Bezistana, procvat zanatstva i trgovine, te osnivanje vakufskog dobra od koga se izdržavalo oko 50 džamija, koliko ih je postojalo u tursko vrijeme u Banjoj Luci. U gradu na Vrbasu se od druge polovine XVI vijeka izdvaja espap banjolu?kih zanatlija, naro?ito izrada predmeta, odje?e i obu?e od kože, ?oje i krzna, te nakita od srebra i zlata. U okviru šeherske ?aršije otvoren je veliki broj malih zanatskih i trgova?kih du?ana. Od zanata na prvom mjestu se izdvaja taba?ko-kožarski[8], koji se bavio izradom tabaka (?etvrtastih komada štavljene kože), koji su druge zanatlije (opan?ari, obu?ari, oputari) dora?ivali i od njih izra?ivali razne predmete za potrebe vojske i raje.[9] Od drugih zanatlija najviše je bilo kova?a, limara, terzija, sitara, kroja?a, pekara, mesara, piljara i travara, te vidimo da raznovrsnost zanata nije manjkala. Posebno je bila razvijena mlinarska struka sa mlinovima na rijeci Vrbas za mljevenje žita iz banjolu?ke žitnice Lijev?e polja, kao i pilane u Gornjem šeheru.

Mnogi putopisci XVII vijeka isti?u Banju Luku kao veliko i napredno mjesto sa turskom vojnom upravom. O?evici su pri?ali da je šeherska ?aršija sa pijacom govedarnicom i tvr?avom Kastel, u okviru koje je nešto kasnije podignut i hamam (javno kupatilo), bila življa i ljepša od same sarajevske Baš-?aršije.

U Banjoj Luci je ve? u prvoj polovini XVII vijeka otvorena javna biblioteka, što govori o stepenu kulturnog napretka grada.

Pisanih tragova o prisustvu i odre?enom mjestu (?ifutana[10]) stalno naseljenih Jevreja u Banjoj Luci u XVII vijeku nema, ali se na osnovu kasnijih lokacija izgra?enih jevrejskih ku?a može pretpostaviti da je bila u neposrednoj blizini Govedarnice i Bezistana. Jevreji se prvobitno javljaju me?u trgovcima, a tek poslije, sticanjem potrebnih uslova, dovode i ostali dio porodice.

Potporu za ovakve tvrdnje nalazimo i u radovima prof. Jorje Tadi?a, u kojima autor, govore?i o zna?aju Jevreja za razvoj splitske luke u XVI i XVII vi- jeku, navodi da je splitski Jevrejin Josef Penso kao mleta?ki konzul u više navrata posredovao kod bosanskog paše u Banjoj Luci da se trgovina obavlja isklju?ivo preko splitske luke, vrše?i pri tome dodatni pritisak na trgovce sunarodnike. Banjolu?ki Jevreji trgovci su 1713. uputili pismo francuskoj vladi s molbom da jednog od njih postavi za francuskog trgova?kog konzula, kako bi bili u prilici da trguju sa okolnim zemljama zapadne Evrope.[11]

Razvitak grada Banje Luke i njen prelaz iz male bosanske kasabe u veliku trgova?ku ?aršiju sa 4.000 ku?a, ve?inom drvenom šindrom pokrivenih, iako poznati turski putopisac XVII vijeka Evlija ?elebija navodi dosta sumnjiv broj od 13.000 ku?a, treba posmatrati u okviru me?usobne trgova?ke povezanosti gradova Bosne sa stvaranjem i rasporedom podru?ja koja su za njih ekonomski bila vezana. Ogroman doprinos u formiranju ovih podru?ja imaju levantski Jevreji, koji su u prvih sto godina vladavine Porte na Balkanu preuzeli gotovo svu njenu spoljnu i unutrašnju trgovinu. Za vrijeme osmanlija u Bosni su se po brzom razvoju i ve?oj koncentraciji Jevreja isticala samo ?etiri mjesta: Sarajevo, Travnik, Banja Luka i Bijeljina. Slijede?i novotrasirane privredne puteve, Jevreji iz ve?ih mjesta prelaze u manja provincijska mjesta, te iz Banje Luke prelaze u Prijedor, Sanski Most, Novi Grad i Biha?. No kako je Banja Luka u to vrijeme bila centar Bosanskog sandžaka i igrala ulogu izuzetno jakog vojno-administrativnog središta u sistemu Turske, granice njenog trgova?kog podru?ja su dopirale duboko u Otomansku imperiju, sa jedne strane do Soluna i Carigrada, preko Bosne i Srbije, sa druge strane preko Ugarske i Hrvatske do Pešte i Be?a i sa tre?e preko Dalmacije, morem do Venecije i zapadne Evrope. Pored svih prirodnih pogodnosti, demografske naseljenosti i postoje?e mreže puteva, impulsi za razvoj banjolu?ke ?aršije su sve više dolazili od lokalne razvijenosti zanata i njihove široke palete proizvoda za vojne i civilne svrhe. Tu naro?ito treba ista?i proizvodnju i promet žitom, zbog blizine Lijev?a polja, koje je po tom bogatstvu nazvano „ambar od Bosne“, potom trgovinu vunom, kožom i kožnim proizvodima, prodaju krupne i sitne stoke i raznih zanatskih proizvoda. Dok se povezivanje i stvaranje trgova?kih sistema u svijetu obavlja u skladu sa uslovima proizvodnje i poslovanja, te privrednom politikom gradova i država, u Otomanskoj imperiji povezivanje trgovaca se vrši na vjerskoj i etni?koj osnovi. Jedini pravni regulatori, kako društvenog tako i privrednog života u Bosni za vrijeme Turaka, bili su islamski kanuni – zakoni, prema kojima su postojala dva osnovna društvena staleža. Prvi su sa?injavali askeri, vojni stalež, koji su ?inili feudalci valije, veziri, muteselimi, age i begovi, kao predstavnici raznih nivoa turske vlasti, te kompletna vojna i vjerska oligarhija. Sve ostalo je otpadalo na sitnu raju koja je svojim radom u potpunosti morala izdržavati askere. U svemu tome i Jevreji su, zbog svojih specifi?nih usluga turskoj državi, uvijek bili povlaš?eni društveni me?usloj sa odre?enim privilegijama u odnosu na potla?enu raju, koja je bila u vrlo nezavidnom položaju. No kako je Bosna bila periferni dio, koji je Porta zbog u?estalih napada Ugara i Mle?ana sve teže mogla braniti, te po?etne privilegije su se postepeno izgubile i Jevreji su bili prinu?eni pla?ati svoj danak.

Kanunima je prakti?no sve bilo definisano, po?ev od na?ina obla?enja i ponašanja nemuslimana na javnim mjestima, pa do toga da se Jevrejima i hriš?anima u pokorenim zemljama brani obnova i izgradnja vjerskih objekata. U namete turske lokalne vlasti spadale su i radne obaveze raje (izgradnja utvrda, mostova, popravka puteva i sl.) i nov?ana davanja (bedel).[12] S obzirom na to da je po?etkom XIX vijeka broj Jevreja sa stalnim boravištem u Banjoj Luci bio neznatan, oni tim izdvajanjima nisu još uvijek podlijegali, za razliku od sarajevskih, koji su, kako stoji u pinekasima (protokoli mati?ne opštine), putem taksita (nov?anog nameta u korist vezira) i raznih poklona (peškeša), to uveliko ?inili.[13]

Drveni most preko rijeke Vrbasa u 16. vijeku

Sve funkcije banjolu?ke tranzitne i lokalne trgovine su, osim ekonomskog momenta u razvoju Turske, u suštini stvari prvenstveno zavisile od politi?kih i ratnih promjena, koje su ponekad za Banju Luku imale kobne posljedice. Tu se prije svega misli na prenošenje sjedišta Bosanskog pašaluka i beglerbegluka iz Banje Luke u Sarajevo 1639. godine, koji je u kratkom prelaznom vremenskom periodu naprosto usporio i zako?io njen daljnji razvoj i doveo do pada broja stanovnika, a potom i na nenadane upade austrijskih trupa koje su plja?kale, palile i pustošile pojedine dijelove grada Banje Luke.

Unato? miru sklopljenom u Sremskim Karlovcima 1699. godine, upadi austrijske vojske na ove teritorije kao grani?ni pojas prema ugarskoj Hrvatskoj i mleta?koj Dalmaciji, bili su u?estali i nagovještavali su njen skorašnji dolazak. Zajedni?kim snagama austrijske i ruske trupe 1788. godine, potpomognute manjim brojem pobunjenih masa (Bosanska regimenta) protiv turskog zuluma, nastoje osvojiti Bosnu. U vezi s tim se kao presudna izdvaja Dubi?ka bitka, poslije koje su se, zbog pretrpljenog poraza, austrijske trupe morale povu?i do Save. U ?ast izginule Bosanske regimente, koja je ratovala na austrijskoj strani, Austrija je kao izraz i spomen zahvalnosti mnogim svojim ulicama i trgovima dala bosanske nazive.

Turska ve? po?etkom XIX vijeka pronalazi svog saveznika u Napoleonu. Požunskim mirom 1805. g. Napoleon od Austrije dobija Veneciju i Dalmaciju, a za generalnog providura Dalmacije je postavljena istaknuta li?nost naprednih nazora, Mle?anin Vicko Dandolo, koji za svoje zasluge od Napoleona dobija titulu kneza. Vicko Dandolo je bio sin Andrea Marije Dandola, pokrštenog Židova Danijela Serne.[14]

Napoleon aktivno pomaže Turcima u suzbijanju ustanaka u Bosni i Srbiji. Zbog velikih ratnih previranja, bolesti, kuge i svakakvih nameta askera prema raji, vremenom se u Bosni stvorio front opšteg narodnog nezadovoljstva prema korumpiranim lokalnim turskim glavešinama, koji su se do te mjere osilili i oteli svakoj kontroli, da zapadnu Bosnu, kao periferno podru?je imperije, ni sama carigradska vlast, sve više okupirana ratnim neprilikama, nije mogla kontrolisati. Sva ratna previranja i ratovi koje je Otomanska imperija vodila sa austrijskim trupama cara Josipa II i ruske carice Katarine Velike na prelazu XVIII i XIX vijeka, iako su ova podru?ja ?inila nestabilnim, nisu mogla da zaustave daljnji privredni i kulturni razvoj Banje Luke. U svemu tome presudan je bio ekonomski momenat, koji je doveo do naglog porasta trgovine i u?vrš?enja kontinentalnih trgova?kih veza. Zbog ratnih prilika u širem regionu, te u potrazi za stabilnijim zonama trgovine i poslovanja, u Banju Luku se doseljava novo stanovništvo. U Banju Luku, koja se sve više pretvarala u naprednu ?aršiju, iz Sarajeva se doselio i nešto ve?i broj jevrejskih porodica.

Pod pritiskom velikih sila Turska pristupa klju?nim reformama u Bosni. Godine 1840. sultan Abdul Medžid donosi Hatišerif kojim se ukida stari feudalni sistem i proklamuje zakonska jednakost za sve gra?ane turske države, bez obzira na vjersku i nacionalnu pripadnost. Time su osnažena i prava na izgradnju vjerskih domova (sinagoga i crkava) i otvaranje škola, što je klju?ni momenat koji je u mnogome doprinio daljnjem razvoju i emancipaciji Jevreja i jevrejskih opština u bosanskim gradovima. Rezultat toga je pove?an broj Jevreja u Banjoj Luci polovinom XIX vijeka. Potvrdu za ovo nalazimo u svjedo?anstvima koje je ostavio prof. Stojan Bjeli?, u kojima tvrdi da je Salamon Haima Poljokan, stigavši 1860. g. u Banju Luku, tu zatekao trojicu istovjeraca, starosjedilaca, nekoga Baruha, Isaka Papu zvanog Papi? i Mentu Levija, blagajnika u Jevrejskoj opštini sefardskog obreda, koja je osnovana 1848. godine.[15] Sa ovom tvrdnjom je gotovo saglasan i B. Pinto, po kome je Jevrejska opština u Banjoj Luci utemeljena ve? oko 1850. godine.[16], što ide u prilog tome da je podatak S Bjeli?a o datumu formiranja jevrejske opštine u Banjoj Luci, uz neke male korekcije, pouzdan.

Tu saglasnost potvr?uje i Galib Šljivo, koji prenosi zapis iz Arhiva Bosne i Hercegovine iz kojeg se može zaklju?iti da su ve? po?etkom 1850. godine Jevreji u Banjoj Luci bili organizovani.[17]

S obzirom na izneseno, proizlazi da su osniva?i nešto brojnije Jevrejske opštine sefardskog obreda u Banjoj Luci bili spomenuta ?etvorica Jevreja: Baruh[18], Isak Papo, Mento Levi i Salamon Poljokan, trgovac. Ova doseljavanja Jevreja u Banju Luku poklapaju se sa dosta teškim uslovima života Jevreja u Srbiji, koja je donošenjem zakona o zabrani stanovanja Jevreja u unutrašnjosti dovela do nenadanih pokrštavanja i migracije Jevreja iz Srbije prema Zemunu[19] i Bosni.

„Albanija“, kuca trgovca Tome Radulovica, izgradena 1862. godine, prva je kuca izgradena nakon probijanja glavne ulice 1860. godine. U tursko doba bila je najveca kuca u Banjaluci. Na spratu je bio smjesten austrijski konzulat, a prizemlje je iznajmljeno jevrejskim trgovcima Moricu i Bernardu Kastlu koji su vodili trgovinu. Po njemu je ovaj prostor i nazvan Kastelov cosak. „Albanija“ je imala odlucujuci uticaj na projektovanje Gospodske ulice. Srusena je 1957. godine radi uredenja prostora. Na njenom mjestu kasnije je izgraden neboder. Snimak iz 1941. godine.

Ve? 1860. godine osnovana Alliance Izraelite Universelle, sa nizom svojih škola na Balkanu, bori se za gra?anska prava i emancipaciju Jevreja u Evropi, i na Berlinskom kongresu 1878. godine postavlja pitanje gra?anskih prava Jevreja na Balkanu. Prvodošli Jevreji Banje Luke do?ekani su od strane muslimanskog življa sa dozom nepovjerenja, pa se u po?etku nisu mogli naseliti u samoj banjalu?koj ?aršiji, nego su na kratko vrijeme prinu?eni da stanuju u hanovima (Šibi?a han). Živjeli su povu?eno i izdvojeno, u manjim grupama, upu?eni jedni na druge zbog me?usobne komunikacije na maternjem jevrejsko-španskom jeziku (judeo-espanjol), sa obiljem izraza iz turskog i italijanskog jezika, kojim su dopunjavali pojedine praznine u jevrejskom, koji je i kao takav i dalje bio u svemu dominantan. Po?etna neizvjesnost oko mjesta boravka je bila kratkog vijeka i njihov broj se u narednom periodu znatno pove?ava. To se vidi iz popisa stanovništva iz 1870. godine, prezentiranog od strane Galiba Šljive, koji navodi da je ve? te godine u Banjoj Luci djelovala jevrejska škola sa deset ?aka. Na osnovu turskih izvora ovaj podatak potvr?uje i zagreba?ki list „Obzor“, koji 1878. godine objavljuje podatak o radu židovske škole sa 23 dje?aka[20], pri sefardskoj sinagogi, podignutoj 1870. g. na lijevoj obali rijeke Crkvene (lokacija današnje tržnice).[21] Osnovna jevrejska škola u Banjoj Luci, u kojoj ?aci sti?u prvi stepen tradicionalnog jevrejskog obrazovanja, djelovala je po tipu hedera[22], a mogla su da je poha?aju samo muška djeca. Njeno postojanje na indirektan na?in govori o relativnoj brojnosti ?lanova jevrejske opštine.

Do vremena austrougarske okupacije 1878. godine u Banjoj Luci je, uz domicilno stanovništvo, živjela isklju?ivo etni?ka skupina Jevreja sefarda, porijeklom iz Španije i Portugala.[23] Njihova glavna zanimanja, zahvaljuju?i obu?enosti i poznavanju jezika, prije svega su zantstvo i trgovina. Zanatstvu su se posve?ivali relativno siromašniji, dok su oni sa nešto više novca mahom vršili posredni?ke i trgova?ke poslove. Dijapazon njihove zastupljenosti u zanatima je bio dosta širok, ali je broj Jevreja naro?ito primjetan u domenu kroja?a, obu?ara, kožara, opan?ara, krznara, stolara, limara, farbara, gra?evinskih preduzetnika, instalatera vode, elektrike i grijanja, gravera, opti?ara, juvelira, ?asovni?ara, ugostitelja, poslasti?ara, mesara, fotografa, kinooperatera, knjigovezaca. Bio je to zanat malog opsega, orijentalan, obavljan na najprostiji na?in, ru?nim alatom, a novi izumi i mašine nisu još uvijek bili poznati, što ga je bitno odvajalo od zapadnoevropskog. Ipak, bili su to manufakturni proizvodi koji su svojom kvalitetom bili daleko ispred fabri?kih sa sjevera i zapada Evrope, jer su zanatlije op?enito u Bosni i Hercegovini pokazivali mnogo više razumijevanja i ukusa pri njihovoj izradi za potrebe vojske i širokih narodnih masa. Iako Porta nije imala nikakve zakonske propise u oblasti privrednog rada, sem propisa o upotrebi parnih kotlova i o radu gostionica i štamparija, broj zanata u Banjoj Luci se jako brzo uve?avao, tako da su zanatlije vremenom predstavljale najbrojniji stalež varoške privrede. Osnov zanata je bio u esnafskoj organizaciji, koja je regulisala kompletan status zanata i me?usobne odnose izme?u zanata po pitanju produkcije roba i obrazovanja kadra i radne snage. Esnafsko ure?enje je pružalo sve garancije da se zanatom može baviti samo onaj koji ga je izu?io, ?ime je zanatsko pitanje bilo dovoljno zašti?eno i sre?no riješeno. Esnafi su uticali na tehniku produkcije i nadzirali kvantitet i kvalitet roba.

?itava Bosna i Hercegovina je bila jedno veliko polje rada tadašnjih zanatlija koji su svojim proizvodima i uvo?enjem kategorije putuju?ih majstora pokrivali sve potrebe stanovništva, kako u ?aršijama tako i na selima. U onom ?asu kada je Bosna i Hercegovina privredno pripojena Austro-Ugarskoj, sve se iz temelja mijenja. Zapo?ela je velika utakmica izme?u zanatske i mašinske proizvodnje, koja je, imaju?i u vidu promjene u navikama stanovništva, vremenom dovela do postepenog gašenja pojedinih zanata ili do njihove tehni?ke prilagodbe novim uslovima proizvodnje. Time je od 1878. godine i dolaska Austro-Ugarske, za ovo podru?je zapo?eo iz osnova nov ekonomski period koji je doveo do opšteg preporoda u oblasti zanatstva i trgovine. Aktivnim u?eš?em u zanatstvu i trgovini Jevreji su dali veliki doprinos razvoju kapitalisti?ke privrede i širenju uticaja zapadne Evrope u gradu na Vrbasu. Na polju trgovine, kao svom osnovnom zanimanju, Jevreji su bili me?u prvima na terenu balkanskih Slovena, a bez sumnje prvi u oblasti spoljne trgovine ve?eg obima. Njihova prisutnost diljem svijeta je omogu?ila brz razvoj i uspostavljanje interkontinetalnih trgova?kih veza i poslovanja sa sunarodnicima na istom maternjem jeziku, što je za ono vrijeme bilo nepojmljivo ali apsolutno svrsishodno. I. Šlang kaže: “Jevreji su srazmjerno njihovom broju ja?e zastupljeni u merkantilnoj struci nego Srbi. Pošto su silom prilika isklju?eni iz konkurencije u strukama težaka, državnih ?inovnika i oficira, prirodno je da se kao varoški element moraju koristiti slobodnom trgovinom i slobodnim profesijama, traže?i polje rada tamo gdje ga mogu na?i“.[24]

Jevrejski trgovci rade po oprobanom i provjerenom sistemu i ozbiljno shvataju svoj položaj u trgovini. Zapo?inju u selu ili maloj varošici, a zatim nastoje ?im prije, sticanjem finansijskih prilika, da se prebace u ve?e gradove. Ne ulažu sav kapital u jedan oblik investicija, nego nastoje da jedan dio preostalih sredstava plasiraju u druge oblike koji imaju perspektivu. ?esto putuju i po više mjeseci borave u velikim privrednim centrima Evrope i nastoje da sa poznanicima i srodnicima koji vode eminentne firme i preduze?a uspostave što prisnije veze, što istovremeno poja?ava njihove ambicije na poslovnom planu. Takav pristup trgovinskim poslovima, uz poznavanje više stranih jezika, bezuslovno je doveo do opšteg privrednog progresa regiona. Nakon prekida državno-pravnih veza sa Carigradom, uspostavom austrougarske vlasti otvaraju se nova trgova?ka polja i dolazi do nagle preorijentacije i širenja trgovinskih veza i njihovih puteva preko Pešte i Be?a prema centru Evrope i dalje. Dosadašnji uticaji turskih centara Soluna i Carigrada i mleta?ke Venecije na tranzitna trgova?ka polja Bosne, Srbije, Bugarske, Makedonije i Dalmacije, padom Porte se iz osnova mijenjaju. To se prvenstveno odnosi na trgovinska kretanja u pogledu puteva i prometa roba. Trgovina traži nove veze koje su u skladu sa progresom u industrijskoj proizvodnji roba, a i novonastalom politi?kom situacijom. Jako brzo se otvaraju tri glavne trgova?ke linije prema inostranstvu, a Banja Luka se name?e kao progresivna tranzitna ?aršija i centar koji se teško zaobilazi. Tako jedna linija vodi preko Hrvatske i Posavine za Be? i Peštu, druga preko Trsta kopnom za Evropu, a tre?a preko Banje Luke za Split i Italiju.

Godine 1866. Banja Luka se telefonski povezuje sa Sarajevom, a prva pruga normalnog kolosijeka u Bosni, preko Banje Luke, izgra?ena je 1873. godine. Sa razvojem trgovine razvijaju se i nedeljni sajmovi u ve?im mjestima Bosne, pa i u Banjoj Luci, koji su se u to doba redovno održavali.

Prema trgova?kim podacima, od 1815. g. pa sve do austro-ugarske okupacije, nosioci uvozne i izvozne trgovine su Srbi i Jevreji, dok su muslimani bili angažovani u unutrašnjoj trgovini i zanatstvu. U esnafskoj organizaciji ima zanata koji su gotovo u potpunosti bili u rukama muslimana (kožarski i sara?ki), Srba (terzijski, ?ur?ijski) Hrvata (kova?ki) ili Jevreja (limarski). Privredne prilike u Bosni za vrijeme Turaka su bile dosta primitivne i još uvijek, u ve?ini slu?ajeva, slabo razvijene. Ve?ina stanovništva je živjela na selu i bavila se poljoprivrednom proizvodnjom, a manji dio u varošicama kao trgovci i zanatlije. Postepeni prelazak na mašinsku proizvodnju nepovoljno je uticao na ustaljenu zanatsku esnafsku organizaciju, koja gubi svoj prvobitni zna?aj. Pod uticajem nadiru?eg evropskog kapitala i pove?anog obima proizvodnje roba, sve više se izdvajaju bogati pojedinci iz esnafa, koji postaju trgovci zanatskih struka, ili, što je slu?aj kod Jevreja, zadržavaju staru i prihvataju novu struku i tako preuzimaju ulogu velikih zanatskih trgovaca, koji gomilaju velike koli?ine sirovina i gotovih proizvoda, a nižim zanatlijama pla?aju samo rad. Na taj na?in oni ostvaruju kontrolu cijelog tržišta i preuzimaju ulogu posrednika u uvozu sirovina i izvozu gotovih proizvoda, drže?i monopol nad zanatima. Nadiru?i kapitalizam koji je kucao na vrata Bosne i Hercegovine, pa i Banje Luke, bilo je nemogu?e zaustaviti.

[1] R. Samardži?, Dubrova?ki Jevreji u trgovini XVI i XVII vijeka, Jevrejski istorijski muzej, Zbornik 1, Beograd 1971.
[2] Duško Ke?kemet, Židovi u povijesti Splita, Split 1971.
[3] Samuel Elazar, Prilozi istoriji Jevreja u BiH, Jevrejski almanah 1971-96, Beograd 2000.
[4] Bogumil Hrabak, Opšti urbani razvitak Banje Luke do rata 1683-1699, Istorijski zbornik 1, Institut za istoriju, Banja Luka, 1980.
[5] Vid Morpurgo (1838-1911) poti?e iz stare splitske jevrejske porodice. Izdao je niz poznatih djela o istoriji Jevreja u Splitu, kao i istorijsko djelo o splitskom lazaretu i Danijelu Rodrigu.
[6] J. Tadi?, Iz istorije Jevreja u jugoisto?noj Evropi, Jevrejski almanah 1959-60, Beograd
[7] Ferhad-paša je brat ?uvenog vezira Mehmed-paše Sokolovi?a. Poti?e iz srpske porodice iz sela Sokolovi?a, iz sreza Višegradskog, gdje je i podignuta ?uvena na Drini ?uprija o kojoj pri?a Ivo Andri?, nobelovac.
[8] Tabaci, najstarija mahala u Gornjem šeheru, naziv je dobila po tabacima, komadima štavljene kože.
[9] U društvenom poretku Turske postojao je vojni stalež askera, a ostalo pu?ko stanovništvo nazivano je rajom.
[10] ?ifutana je turski naziv za mjesto naseljavanja Jevreja u nekom gradu. Ona nije imala ulogu klasi?nog evropskog geta. Rije? poti?e od turskog izraza ?ifut (Jevrejin) i nema uvredljiv ili ponižavaju?i prizvuk.
[11] Vuk Vinaver, O Jevrejima u Dubrovniku u XVIII veku, Jevrejski almanah 1959-60, Beograd
[12] Spomenica 400 godina od dolaska Jevreja u BiH (1566-1966), Sarajevo 1966.
[13] Godine 1697. austrijske trupe na ?elu sa Savojskim su osvojile i spalile Sarajevo. Tom prilikom su jako stradali sarajevski Jevreji.
[14] Duško Ke?kemet, Židovi u povijesti Splita, Split 1971.
[15] S. Bjeli?, Kazivanja parametara SO Banja Luka (priredio ?. Miki?), Banja Luka 1996.
[16] Godišnjak Jevrejskog kulturno-prosvjetnog društva „La Benevolencija“ i „Potpora“, Sarajevo 1933.
[17] Katalog izložbe „Jevreji na tlu Jugoslavije“, izdava? MTM, Zagreb 1988.
[18] Jevrejin po imenu Baruh živio je u Banjoj Luci još krajem XVI vijeka
[19] Godine 1846. Jevrejima je zabranjeno stanovanje u unutrašnjosti Srbije, nakon ?ega oni prelaze u vojno-grani?no mjesto Zemun i sa Jevrejima koji su tu živjeli od ranije razvijaju posredni?ku trgovinu izme?u Srbije i Evrope.
[20] Heder su poha?ala samo muška djeca.
[21] Prva sinagoga sefardskog obreda u Banjoj Luci sagra?ena je od drveta.
[22] Heder ozna?ava osnovnu jevrejsku školu, meldar (hebr. heder – soba) jer je nastava održavana u sobi rabina.
[23] Sefard, od hebrejske rije?i koja ozna?ava Španiju.
[24] I. Šlang, Jevreji u Beogradu, Beogad 1926.